Trước mặt chợ Hà Tiên mở ra một ngã ba, một bên là đường Mạc Thiên Tích dẫn thẳng ra Rạch Ụ, một bên là đường Trần Hầu dẫn thẳng ra Đông Hồ. Hai chữ "Trần Hầu" thực tế để chỉ một vị hầu tước họ Trần. Ông là ai mà được đặt tên cho một con đường quan trọng như vậy? Nhà nghiên cứu Trần Hoàng Vũ, qua đối chiếu gia phả dòng họ Trần và Mạc cùng hồ sơ Quân Cơ Xứ nhà Thanh, đã đưa ra những phát hiện mới.
Bí ẩn về Trần Hầu qua các ghi chép cổ
Năm 1818, Vũ Thế Dinh viết Mạc thị gia phả cho biết "Trần Hầu" chính là con trai của em gái Mạc Thiên Tích. Trần Hầu làm quan ở Hà Tiên, coi đội Thắng Thủy. Năm 1769, Mạc Thiên Tích sai Trần Hầu đem năm vạn quân đánh Xiêm, để đưa vương tôn nước Xiêm là Chiêu Thúy về nước. Nhưng vì dịch bệnh bùng phát, Trần Hầu mắc bệnh qua đời. Vũ Thế Dinh nói rõ rằng Trần Hầu là "điệt" (cháu họ) của Trần tướng quân nhà Minh.
Cùng thời gian đó, học giả Trấn Biên là Trịnh Hoài Đức viết Gia Định thành thông chí, cũng nhắc đến sự việc tương tự. Nhưng ông gọi người đó là Sửu Tài hầu Trần Đại Lực. Trịnh Hoài Đức nói rõ Trần Đại Lực là cháu của Thắng Tài hầu Trần Thượng Xuyên, là con của Định Sách hầu Trần Đại Định.
Bên triền núi Bình San có ngôi mộ của Chiêu Vũ đại tướng quân Cơ Trí hầu Trần công. Bia mộ lập năm Canh Dần (1770) – chỉ một năm sau khi Trần Hầu xuất quân đánh Xiêm. Các nhà nghiên cứu từng cho rằng thời gian mất của Cơ Trí hầu trùng khớp với Trần Hầu nên đó chính là mộ của ông. Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Trần Hoàng Vũ chỉ ra nhiều điểm chưa khớp.
Kết nối tư liệu hai dòng họ Trần – Mạc
Vũ Thế Dinh dùng chữ "điệt" để chỉ cháu họ, trong khi Trịnh Hoài Đức dùng chữ "tôn" nghĩa là cháu ruột. Sự khác biệt tưởng nhỏ này lại là chỉ báo quan trọng. Khi xem xét gia phả của hậu duệ Trần Thượng Xuyên ở Điền Đầu (Quảng Đông, Trung Quốc) và hậu duệ họ Mạc ở Hà Tiên, thông tin hoàn toàn trùng khớp dù cách xa không gian và thời gian.
Gia phả họ Trần thôn Điền Đầu cho biết Trần Thượng Xuyên có hai vợ nhưng không có con trai. Sau khi ông qua đời, chức vị được truyền lại cho em trai Trần Thánh Âm. Hậu duệ Mạc Tử Khâm còn giữ tập ngày sinh, ngày mất các thành viên trong gia tộc, trong đó có nhân vật Chưởng Thủy Hằng được xác nhận là "em rể của Tiên công" (Mạc Thiên Tích). Ở núi Bình San có mộ Long Hổ đại tướng quân Hoàn Vũ hầu Trần công và vợ là bà Thành Đức thái phu nhân Mạc thị, do hai con trai Thiệu Hổ và Thiệu Phách dựng.
Đầu năm 2026, hậu duệ Trần Thượng Xuyên tại Điền Đầu mang gia phả về Biên Hòa đối chiếu. Gia phả cho biết Trần Thiều Âm – anh em họ của Trần Thượng Xuyên – sinh con trai Trần Thụy Thư. Trần Thụy Thư được ghi là "Hà Tiên tướng quân, cưới Mạc thị Hà Tiên, hợp táng ở núi Đan Bình, sinh hai con trai cư trú ở An Nam". Hai người con trai chính là Trần Thiệu Hổ và Trần Thiệu Phách.
Phát hiện từ hồ sơ Quân Cơ Xứ nhà Thanh
Hồ sơ Quân Cơ Xứ nhà Thanh mà nhà nghiên cứu Trần Hoàng Vũ đang nghiên cứu còn lưu báo cáo của Du kích Trịnh Thụy – người được phái sang Hà Tiên đúng giai đoạn Mạc Thiên Tích sai Trần Hầu đưa vương tôn Xiêm về nước. Báo cáo viết: "Vào tháng 12 năm (Càn Long) thứ 33 (1768) phái Di mục là Trần Lang dẫn quân đi Xiêm La. Tháng giêng năm nay (1769) đoạt được đất Đồng Trại. Tháng hai năm nay lại phái Di quan là Trần Cơ cùng Trần Lang đi đánh Chiêm Trạch Vấn".
Chữ Cơ trong tên Trần Cơ chính là chữ Cơ trong tước Cơ Trí hầu. Theo thói quen lấy tên húy làm chữ đầu đặt tên tước, có thể nhận ra Trần Cơ chính là Cơ Trí hầu. Còn Trần Hầu chính là Trần Lang (chàng họ Trần). Như vậy, Cơ Trí hầu và Trần Hầu là hai người khác nhau. Trần Hầu là một trong hai người Trần Thiệu Hổ hoặc Trần Thiệu Phách. Hiện chưa tìm ra mộ của hai người này.
Phát hiện này không chỉ làm sáng tỏ danh tính Trần Hầu mà còn cho thấy giá trị của việc kết hợp nhiều nguồn tư liệu khác nhau, từ gia phả dòng họ đến hồ sơ triều đình, để giải mã những bí ẩn lịch sử. (còn tiếp)
