Frank Proschan: Hành trình 40 năm gắn bó với Việt Nam và thách thức mới
Cuối năm 2025, ở tuổi 72, PGS, TS Frank Proschan – một chuyên gia bảo tàng người Mỹ – lại đang dành tâm huyết cho một công việc mới mà ông coi là “vừa hứng khởi vừa đầy thách thức”: cố vấn Dự án Bảo tàng Đảng Cộng sản Việt Nam. Hành trình của ông với Việt Nam bắt đầu từ những ngày cuối năm 1987, và giờ đây, nó tiếp tục với một dự án ý nghĩa sâu sắc.
Từ những bước chân đầu tiên đến hợp tác bền chặt
Trong chuyến đi đầu tiên đến Việt Nam vào cuối năm 1987, Frank Proschan đã gặp gỡ các cán bộ của Viện Dân tộc học thuộc Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), bao gồm Viện trưởng Bế Viết Đẳng và hai Phó Viện trưởng Đặng Nghiêm Vạn, Nguyễn Văn Huy. Ông nhớ lại: “Đó cũng là lần đầu tiên tôi gặp TS Nguyễn Văn Huy, ông cho tôi xem bản vẽ kiến trúc mà 10 năm sau đó trở thành Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.”
Qua nhiều năm, ông và TS Huy đã cùng huy động nguồn lực để thu hút các học giả Mỹ quan tâm đến các dự án tại Việt Nam, thiết lập mối quan hệ hợp tác chặt chẽ giữa Viện Smithsonian (nơi ông công tác) và Viện Dân tộc học. Sự hợp tác này đã thúc đẩy sự hình thành và phát triển của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, khánh thành năm 1995, cùng hàng loạt dự án tại các bảo tàng khác.
Những kỷ niệm khó quên và thách thức ban đầu
Sau chuyến đi đầu tiên, Frank Proschan đã nhiều lần trở lại Việt Nam để thực hiện các nghiên cứu về cộng đồng người Khơ Mú tại Lào Cai, Nghệ An và Sơn La. Ông chia sẻ: “Trước khi quan hệ ngoại giao hai nước được bình thường hóa vào năm 1995, những khó khăn về thực tế và hậu cần đối với một người Mỹ làm việc tại Việt Nam là rất lớn.”
Những thách thức bao gồm việc Viện Smithsonian không thể chuyển tiền trực tiếp, mọi chuyến đi đều phải quá cảnh qua Bangkok, chi phí điện thoại đắt đỏ, và việc liên lạc chỉ qua máy telex thời kỳ chưa có fax hay email. Ông không biết tiếng Việt, và rất ít đồng nghiệp Việt Nam khi đó nói được tiếng Anh. Tuy nhiên, những khoảnh khắc như cùng cười với TS Đặng Nghiêm Vạn trong một bản người Khơ Mú ở Nghĩa Lộ đã trở thành kỷ niệm đáng nhớ, minh chứng cho sự vượt qua khó khăn.
Dự án Bảo tàng Đảng: Hấp dẫn và đầy thử thách
Khi được hỏi về lý do nhận lời làm cố vấn cho Dự án Bảo tàng Đảng Cộng sản Việt Nam, Frank Proschan cho biết: “Có nhiều yếu tố khiến dự án này trở nên vô cùng hấp dẫn đối với tôi.” Ông nhấn mạnh niềm tin vào năng lực của đội ngũ chuyên gia Việt Nam, và mong muốn xây dựng một bảo tàng không chỉ là lịch sử chính trị, mà còn là lịch sử văn hóa và xã hội.
Ông cũng thừa nhận những thách thức lớn: Thời gian bị nén lại chỉ còn gần 5 năm, so với 15-25 năm ở Mỹ. Ngoài ra, còn có các thách thức về khoa học, triết lý bảo tàng và thực tiễn, như làm sao kể lại những câu chuyện quen thuộc bằng ngôn ngữ mới, và tiếp cận được cả công chúng đại trà lẫn các nhóm đặc thù với quan điểm khác biệt.
Tiêu điểm hiện vật và cách tiếp cận sáng tạo
Theo Frank Proschan, nguyên tắc dẫn dắt quan trọng là làm nổi bật vai trò của Đảng thông qua câu chuyện cá nhân, sử dụng phỏng vấn video, ghi âm hoặc tư liệu. Ông nói: “Hàng trăm, hàng nghìn hiện vật vẫn đang nằm ẩn khuất đâu đó trong ngăn tủ, trên gác mái hay trong những góc nhỏ của mỗi ngôi nhà Việt Nam.” Ví dụ, việc tìm lại một vỏ hộp kem đánh răng Volgate của Liên Xô có thể kể câu chuyện về quan hệ quốc tế và sự lãnh đạo của Đảng.
Ông đã tặng một số hiện vật đầu tiên cho dự án, bao gồm sách xuất bản tại Việt Nam năm 1968 bằng tiếng Anh, sách từ Mỹ phản đối chiến tranh Việt Nam, và tài liệu từ Myanmar, Ấn Độ, Cuba. Những hiện vật này cho thấy câu chuyện cụ thể về quan hệ đối ngoại của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Kết luận: Một hành trình tiếp nối
Frank Proschan – nguyên cán bộ cấp cao của UNESCO và Viện Smithsonian – tiếp tục đóng góp cho Việt Nam thông qua dự án ý nghĩa này. Với kinh nghiệm dẫn dắt nhiều chương trình đào tạo về bảo tàng tại Đông Nam Á, ông tin tưởng rằng Bảo tàng Đảng Cộng sản Việt Nam sẽ tìm ra giải pháp sáng tạo để kết nối quá khứ với hiện tại, thu hút du khách trong nhiều thập kỷ tới. Hành trình 40 năm của ông với Việt Nam vẫn đang viết tiếp những trang mới, đầy cảm hứng và thách thức.
