Ngày 27.6, tại hội thảo khoa học “Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Chăm trong kỷ nguyên mới” do Bộ VH-TT-DL phối hợp UBND tỉnh Khánh Hòa tổ chức, PGS-TS Phan Quốc Anh đã cảnh báo tình trạng “sân khấu hóa” thiếu phù hợp, khi một số điệu múa thiêng mang yếu tố tín ngưỡng của văn hóa Chăm bị biến tấu để phục vụ du lịch.
Điệu múa thiêng bị biến tấu, nghi lễ đứng trước nguy cơ "giải thiêng"
Theo PGS-TS Phan Quốc Anh, Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn dân tộc và tôn giáo, Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Khánh Hòa, việc thay đổi ngôn ngữ hình thể, lạm dụng phối khí điện tử làm phai nhạt âm sắc cổ truyền của nhạc cụ dân tộc có thể khiến công chúng và du khách tiếp nhận những sản phẩm thiếu chuẩn xác về văn hóa Chăm, từ đó dẫn đến những hiểu biết sai lệch về di sản. Ông cho rằng các tiết mục biểu diễn cần được nghệ nhân, chức sắc và chuyên gia thẩm định chặt chẽ trước khi giới thiệu rộng rãi đến công chúng.
Đề dẫn cũng cảnh báo nguy cơ "giải thiêng" không gian lễ hội khi các nghi lễ truyền thống dần bị biến thành những "tiết mục thương mại" phục vụ du lịch. Việc can thiệp hành chính hoặc yêu cầu thay đổi kịch bản để phù hợp với thời lượng biểu diễn có thể khiến cộng đồng chủ thể bị đẩy vào vai trò "diễn viên thụ động", trong khi giá trị tâm linh của lễ hội đứng trước nguy cơ phai nhạt. Theo ông, phần "Lễ" thuộc về cộng đồng và chính cộng đồng là chủ thể quyết định cách thức thực hành di sản.
Những thách thức khác trong bảo tồn văn hóa Chăm
Bên cạnh đó, hội thảo cũng chỉ ra nhiều thách thức khác như tình trạng hướng dẫn viên nước ngoài hoạt động trái phép, diễn giải sai lệch lịch sử và các biểu tượng tôn giáo như Linga - Yoni; đội ngũ thuyết minh viên bản địa còn hạn chế về số lượng, năng lực ngoại ngữ; lợi ích từ du lịch chưa được phân bổ hài hòa cho cộng đồng, nghệ nhân. Cùng với đó là nguy cơ mai một di sản phi vật thể do đứt gãy thế hệ, đô thị hóa và tác động của kinh tế thị trường.
Phát triển kinh tế di sản, đặt cộng đồng Chăm làm chủ thể
Sau khi sáp nhập với Ninh Thuận cũ, Khánh Hòa trở thành điểm kết nối quan trọng trong không gian văn hóa Chăm từ Kauthara, Panduranga đến Nam bộ. Địa phương sở hữu hệ thống đền tháp tiêu biểu như Tháp Bà Ponagar, Hòa Lai, Pô Klông Garai, Pô Rôme cùng nhiều bảo vật quốc gia của văn hóa Chăm như tượng thờ vua Pô Klong Garai, phù điêu vua Pô Rômê và bia Hòa Lai.
Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Long Biên, Phó chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa, nhấn mạnh văn hóa Chăm là một nền văn hóa độc đáo, bộ phận không thể tách rời trong kho tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam. Theo ông, phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch không chỉ góp phần tôn vinh truyền thống, mà còn mở ra hướng đi tạo sinh kế bền vững, nâng cao đời sống cho đồng bào.
Ba nhóm vấn đề trọng tâm và nền tảng số
Để tháo gỡ những điểm nghẽn trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản, hội thảo gợi mở ba nhóm vấn đề trọng tâm: bảo tồn di sản văn hóa Chăm cả về vật thể lẫn phi vật thể; xây dựng các sản phẩm du lịch đặc trưng gắn với vai trò chủ thể của cộng đồng và cơ chế hợp tác công - tư; đồng thời đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực người Chăm, ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn, quảng bá di sản.
Theo PGS-TS Phan Quốc Anh, khi văn hóa được bảo tồn đúng bản chất và phát huy bằng những cách tiếp cận sáng tạo, di sản sẽ trở thành nguồn lực nội sinh. Hội thảo hướng tới mô hình phát triển bền vững, trong đó cộng đồng Chăm là chủ thể, di sản là nền tảng và du lịch đóng vai trò kết nối.
Tại hội thảo, ban tổ chức cũng ra mắt nền tảng số về di sản văn hóa Chăm tại Khánh Hòa, góp phần số hóa, lưu giữ và quảng bá các giá trị văn hóa Chăm trên môi trường mạng.
