Đợt nắng nóng kỷ lục quét qua châu Âu đang dịch chuyển dần về phía đông, trong khi các kỷ lục nhiệt độ tiếp tục bị phá vỡ trên khắp Tây và Trung Âu. Sự ảnh hưởng của biến đổi khí hậu với khu vực này càng trở nên rõ ràng.
Nắng nóng cực đoan gây hậu quả nghiêm trọng
Pháp, quốc gia hứng chịu điều kiện khắc nghiệt nhất trong suốt tuần qua, sáng 28/6 thông báo rằng khoảng 1.000 ca tử vong vượt mức thông thường đã được ghi nhận trên toàn quốc kể từ 24/6. Giới chức y tế chưa chính thức quy trách nhiệm các trường hợp tử vong này cho đợt nắng nóng và nhấn mạnh rằng đây mới chỉ là số liệu sơ bộ, nhiều khả năng sẽ còn tăng thêm. Tuy nhiên, số người chết gia tăng vào đúng đợt nắng như thiêu như đốt dường như có liên quan tới hiện tượng thời tiết cực đoan này.
Pháp đang so sánh đợt nắng nóng hiện nay với thảm họa nắng nóng năm 2003. Đợt nắng nóng năm 2003 kéo dài 16 ngày và khiến châu Âu gần như hoàn toàn bị động, gây ra khoảng 80.000 ca tử vong vượt mức trên toàn lục địa, trong đó riêng Pháp có khoảng 15.000 ca. Kể từ đó, các chính phủ châu Âu đã triển khai nhiều biện pháp nhằm giảm tác động của các đợt nắng nóng, bao gồm các hệ thống cảnh báo sớm hiệu quả hơn. Mặc dù tỷ lệ tử vong liên quan đến nhiệt độ cao đã giảm đáng kể, con số này vẫn ở mức đáng lo ngại.
Trong 1.000 ca tử vong vượt mức thông thường nói trên, có 85% số trường hợp tử vong là người từ 65 tuổi trở lên, trong khi số người tử vong tại nhà đã tăng tới 40%. Nhiệt độ cao có thể gây tổn hại sức khỏe theo nhiều cách khác nhau. Các chuyên gia cảnh báo những nhóm đối mặt nguy cơ lớn nhất gồm người cao tuổi, trẻ sơ sinh, lao động làm việc ngoài trời và những người có hoàn cảnh kinh tế khó khăn.
Các ước tính cho thấy mỗi năm có tới 480.000 người trên toàn thế giới tử vong do nắng nóng, nhiều hơn tổng số người chết do lũ lụt, động đất và bão cộng lại. Trong vài thập kỷ gần đây, châu Âu liên tục chứng kiến các đợt nắng nóng xuất hiện với tần suất ngày càng dày đặc. Các nhà khoa học cảnh báo rằng biến đổi khí hậu do con người gây ra đang khiến các đợt nắng nóng vừa thường xuyên hơn vừa khắc nghiệt hơn.
Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hơn 200.000 người tại châu Âu đã tử vong do các nguyên nhân liên quan đến nắng nóng trong 4 năm qua, và phần lớn các trường hợp này được cho là có thể phòng tránh được. Cơ quan Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu cho biết châu Âu hiện là lục địa nóng lên nhanh nhất thế giới, với nhiệt độ tăng nhanh gấp đôi mức trung bình toàn cầu kể từ thập niên 1980.
Tranh cãi về điều hòa nhiệt độ
Câu hỏi châu Âu nên ứng phó ra sao với các đợt nắng nóng ngày càng thường xuyên đã trở thành chủ đề tranh luận chính trị, đặc biệt liên quan đến việc có nên lắp đặt điều hòa nhiệt độ không chỉ trong các tòa nhà công cộng như bệnh viện, trường học mà cả trong nhà ở tư nhân.
Điều hòa nhiệt độ vẫn tương đối hiếm tại phần lớn các nước châu Âu. Mặc dù đã có nhiều năm cảnh báo về nhiệt độ gia tăng, tỷ lệ hộ gia đình sở hữu điều hòa vẫn khá thấp ở hầu hết các quốc gia, dù nhu cầu lắp đặt đã tăng mạnh trong đợt nắng nóng hiện nay. Trung bình chỉ khoảng 20% số hộ gia đình ở châu Âu có điều hòa. Tại Pháp, tỷ lệ này vào khoảng 25%, còn tại Tây Ban Nha, quốc gia có khí hậu nóng hơn, tỷ lệ đạt khoảng 50%.
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng này. Nhiều tòa nhà ở châu Âu đã có tuổi đời hàng chục hoặc hàng trăm năm, khiến việc lắp đặt điều hòa trở nên phức tạp và tốn kém, với chi phí khoảng 1.000 euro cho mỗi hệ thống. Ngoài ra, các quốc gia như Anh và Pháp còn áp đặt nhiều quy định hành chính hạn chế việc lắp đặt điều hòa nhằm bảo tồn diện mạo của các công trình lịch sử. Các lo ngại về môi trường cũng góp phần làm gia tăng sự phản đối.
Những người chỉ trích cho rằng điều hòa thải nhiệt ra môi trường đô thị, làm trầm trọng thêm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị. Đồng thời, mức tiêu thụ điện tăng lên sẽ kéo theo lượng phát thải khí nhà kính cao hơn, khiến châu Âu khó đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Các nhà hoạt động khí hậu cho rằng việc phổ cập điều hòa chỉ là giải pháp ngắn hạn, trong khi lại làm trầm trọng thêm vấn đề về lâu dài.
Kết quả là nhiều bệnh viện và trường học tại châu Âu vẫn không có điều hòa. Trong đợt nắng nóng hiện nay, nhiều cơ quan công quyền đã gặp khó khăn trong hoạt động. Các bệnh viện đối mặt với áp lực điều trị ngày càng lớn, trong khi Anh ghi nhận sự cố gián đoạn hoạt động của các máy chụp cộng hưởng từ MRI vào cuối tuần. Nhiều trường học phải đóng cửa và cho học sinh nghỉ học.
Để khắc phục tình hình, chính phủ Pháp đã phân bổ 100 triệu euro để khẩn cấp lắp đặt hệ thống điều hòa trong các bệnh viện. Thị trưởng London (Anh) Sadiq Khan tuần trước cũng cho rằng việc lắp điều hòa trong trường học và bệnh viện cuối cùng sẽ trở thành điều không thể tránh khỏi.
Tại Pháp, tranh cãi về việc lắp đặt điều hòa trong nhà ở đặc biệt quyết liệt. Phe cánh hữu ủng hộ kế hoạch giúp người dân lắp điều hòa trên quy mô lớn và cho rằng những thiết bị này không gây ra hiện tượng nóng lên toàn cầu. Trong khi đó, các đảng cánh tả và trung dung vẫn phản đối việc khuyến khích phổ biến điều hòa trên diện rộng, cho rằng những lời kêu gọi trên để phục vụ mục đích bầu cử.
Thành phố Ghent của Bỉ, nơi chính quyền do các chính trị gia trung tả lãnh đạo, đã khuyến cáo người dân không nên sử dụng điều hòa và tuyên bố: “Chiếc điều hòa tốt nhất chính là một cái cây”. Chính quyền khuyến khích người dân sử dụng quạt và thậm chí còn phát cây miễn phí để trồng trong vườn. Tuy nhiên, Nghị sĩ cánh hữu vùng Flanders, Maurits Vande Reyde, chỉ trích lời khuyên này, cho rằng nhiều người đã thiệt mạng vì không có các biện pháp làm mát hợp lý trong nắng nóng cực đoan.
