Giữa con hẻm nhỏ trên đường Thái Phiên (phường Bình Đông, TP.HCM), ngôi chùa Liên Hoa nổi bật bởi những việc làm lặng thầm. Người dân quen gọi đây là "ngôi chùa không vàng mã". Từ hơn 25 năm qua, nơi này kiên định đi theo con đường do trụ trì Hòa thượng Thích Duy Trấn khởi xướng: không đốt vàng mã, biến tro giấy thành học bổng, quà cứu trợ và những chuyến xe nghĩa tình đến vùng sâu vùng xa.
Quỹ "Không vàng mã" của vị hòa thượng
Hòa thượng Thích Duy Trấn kể, năm 1997, trong chuyến cứu trợ đồng bào lũ lụt ở Thừa Thiên-Huế (nay là TP.Huế), ông cùng đoàn phật tử ghé thăm một trường tiểu học. Nhìn những đứa trẻ gầy gò, tập vở đen ố, giấy mỏng thấm cả nét chữ, ông nghẹn ngào: "Tôi đau xót lắm. Tại sao ở thành phố, người ta đem tiền thật mua tiền giả, đốt từng xấp giấy trắng tinh cho thành tro bụi, trong khi ở đây các em nhỏ không có nổi một quyển tập tử tế để đi học?".
Trở về TP.HCM, câu hỏi ấy cứ quay đi quay lại trong tâm trí. Đến ngày 30.6.1998, chùa Liên Hoa ra thông báo chính thức: ngưng đốt vàng mã trong mọi nghi lễ, thành lập quỹ từ thiện "Không vàng mã". Lò hóa vàng trong chùa được tháo bỏ. Thay vì đốt giấy tiền, phật tử được khuyến khích góp số tiền ấy vào quỹ để làm việc nghĩa.
Quyết định ấy ngay lập tức gây bão. Hơn 60% phật tử phản đối, có người tức giận rút hũ cốt thân nhân về. Nhiều người chất vấn: "Tại sao ở chùa khác thì cho đốt, còn ở đây thì cấm?". Hòa thượng kiên nhẫn giải thích: "Đức Phật chưa từng dạy đốt vàng mã. Đừng dùng tiền thật mua tiền giả. Thay vào đó, hãy giúp người thật, để phước lộc quay về chính chúng ta".
Năm đầu tiên, quỹ chỉ quyên góp được 10 triệu đồng, nhưng đủ để tạo 300 phần quà cho học sinh nghèo. Chuyến đi từ thiện ấy trở thành lời giải thích thuyết phục nhất. Phật tử từng phản đối nay thấy tận mắt niềm vui của đồng bào, nghe lời cảm ơn của những đứa trẻ được cầm trên tay quyển vở mới, đã dần thay đổi. Từ phản đối, họ chuyển sang đồng hành.
Gần 3 thập niên và hơn 35 tỉ đồng
Gần 3 thập niên trôi qua, số tiền gom góp từ "Không vàng mã" đã vượt quá 35 tỉ đồng. Hòa thượng và phật tử chùa Liên Hoa đi qua biết bao vùng lũ lụt miền Trung, những bản nghèo Tây nguyên, những xóm trọ công nhân ở ngoại ô thành phố. Mỗi chuyến đi là một minh chứng rằng: thay vì đốt thành tro, số tiền nhỏ bé ấy có thể dựng lại mái nhà, trả học phí cho trẻ em, trao bữa cơm cho người yếu thế.
Nhiều phật tử từng bỏ chùa nay quay lại, cúi đầu nhận lỗi với thầy trụ trì. Có người nói trong nước mắt: "Ngày xưa con không hiểu, bây giờ mới thấy thầy đi trước chúng con cả chục bước". Từ chỗ đơn độc, Hòa thượng đã biến chùa Liên Hoa thành ngọn lửa tiên phong, để gần 10 ngôi chùa khác ở quận 11 cũ noi theo, từng bước bỏ lò hóa vàng, góp quỹ từ thiện.
Không chỉ phật tử, nhiều người dân khi đi lễ cũng thấy nhẹ nhõm hơn. Không còn cảnh chen lấn đốt giấy, khói mịt mù, ai nấy đều an nhiên tụng kinh, cầu nguyện bằng lòng thành. "Bình an đến từ tâm, chứ không từ vàng mã", Hòa thượng nhấn mạnh.
Hành trình xanh
Năm 2016, Hòa thượng lại viết tiếp một câu chuyện mới: thành lập Câu lạc bộ Hành trình Xanh chùa Liên Hoa. Từ đó, mỗi sáng chủ nhật lúc 5 giờ, Hòa thượng cùng phật tử và người dân trong khu vực lặng lẽ quét dọn đường phố. "Một tiếng đồng hồ, vài chục ký rác. Nhưng điều quý nhất là gieo thói quen sống sạch cho cộng đồng", Hòa thượng nói.
Ban đầu chỉ vài thành viên, đến nay câu lạc bộ đã có hơn 50 người gắn bó, chưa kể các em nhỏ được cha mẹ đưa theo để tập gieo duyên thiện. 9 năm qua, họ đã thu gom hơn 120 tấn rác ướt, 30 tấn rác khô, hàng tấn chai lọ thủy tinh. Số rác tái chế được bán, mang về hơn 100 triệu đồng. Toàn bộ số tiền ấy được dùng để tặng gạo cho thành viên khó khăn, hỗ trợ lao công, và đặc biệt là cấp học bổng cho con em trong câu lạc bộ.
Mỗi suất học bổng từ 600.000 đồng cho học sinh tiểu học đến 1,2 triệu đồng cho học sinh THPT được trao tận tay các em trước thềm năm học mới. Em Lưu Thanh Vân, học sinh Trường Bình Tây, xúc động: "Con biết đây là số tiền các cô chú, quý thầy đã nhặt rác, bán ve chai mà có. Con tự hứa sẽ giữ môi trường sạch và làm việc thiện giống mẹ con".
Em La Thế Lạc, học sinh Trường Chu Văn An, tự hào khoe mẹ mình - một nội trợ - mỗi tuần đều đi quét rác với câu lạc bộ. "Em rất tự hào về cha mẹ. Nhờ mẹ mà em biết giữ vệ sinh, biết yêu thiên nhiên", em Lạc nói. Hòa thượng nghe những lời ấy, mắt rưng rưng: "Chúng tôi không chỉ dọn sạch đường phố, mà còn dọn sạch trong tâm thức trẻ nhỏ, gieo cho các em mầm xanh trách nhiệm".
Năm 2025, Câu lạc bộ Hành trình Xanh chùa Liên Hoa được trao giải 3 giải thưởng Môi trường TP.HCM lần thứ 5. Với Hòa thượng, giải thưởng không phải là mục tiêu, mà là động lực để lan tỏa mạnh mẽ hơn. "Lợi ích từ rác thải tái chế có thể nhỏ, nhưng lợi ích về ý thức thì vô cùng to lớn. Mỗi gia đình tham gia là thêm một hạt giống thiện lành được gieo xuống", Hòa thượng nói.
Không chỉ quét rác, câu lạc bộ còn kiên trì vận động người dân không xả rác bừa bãi, không đốt vàng mã trong tang lễ, không rải vàng mã trên đường đưa tang. Mặt trận Tổ quốc quận 11 cũ sau đó đã nhân rộng mô hình Hành trình Xanh toàn quận, với 15 chức sắc tôn giáo cùng tham gia. Từ một ngôi chùa nhỏ, hành động đã trở thành phong trào.
"Đừng dùng tiền thật mua tiền giả"
Từ câu chuyện vàng mã đến hành trình xanh, thông điệp xuyên suốt của Hòa thượng Thích Duy Trấn là đưa phật pháp vào đời bằng hành động cụ thể, thiết thực. Với ông, đạo không nằm ở nghi lễ rườm rà, mà ở chỗ biết sống có ích cho cộng đồng.
Hơn 25 năm qua, chùa Liên Hoa đã dành hơn 35 tỉ đồng cho công tác thiện nguyện. Hơn 120 tấn rác đã được nhặt, bán thành hơn 100 triệu đồng học bổng. Hàng nghìn học sinh nghèo được nâng bước đến trường, hàng nghìn suất quà đã đến tay đồng bào vùng sâu vùng xa.
Hòa thượng nói: "Còn sức khỏe, tôi sẽ còn đi vận động. Tôi mong có thêm nhiều ngôi chùa Liên Hoa khác, nhiều phật tử đồng hành, để mỗi đồng tiền đốt thành tro sẽ biến thành sách vở, cơm áo. Đó mới là phước lộc thật".
Ngồi trong chánh điện giản dị, vị trụ trì đã ở tuổi thất thập ấy vẫn giữ ánh mắt sáng và nụ cười hiền. Phía ngoài, tiếng chổi tre của các phật tử vang đều trên con đường nhỏ. Giữa thành phố ồn ã, nơi ngôi chùa trong hẻm, ngọn lửa từ bi vẫn cháy âm ỉ, soi sáng bằng những hành động bình thường mà phi thường: không vàng mã, không rác bẩn, chỉ có tình thương và trách nhiệm.
