Tiểu thuyết "Cô gái Không Là Gì" của nhà văn Ba Lan Tomek Tryzna, do dịch giả Lê Bá Thự chuyển ngữ, đang được giới thiệu trong chương trình "Đọc truyện dài kỳ" của VOV3. Tác phẩm được coi là hiện tượng văn học, gây tranh luận trái chiều tại Ba Lan và Việt Nam.
Sức hút của tác phẩm
Theo dịch giả Lê Bá Thự, tiểu thuyết được một số nhà phê bình Ba Lan ví như cơn bão đổ bộ vào nền văn học hiện đại những năm 1990. Tác phẩm tự làm mới mình, giàu kịch tính và cảm xúc, đầy nét trẻ trung, hồn nhiên của tuổi học trò, đan xen yếu tố giả tưởng, thần thoại và hoang đường. Điều này đòi hỏi người đọc phải tập trung cao độ.
Tiểu thuyết miêu tả thành công tâm tư, tình cảm, điểm mạnh, điểm yếu và bí ẩn của tuổi teen. Một số tình tiết có thể bị coi là "nặng đô" với tuổi học trò, nhưng đó chính là những cảnh tỉnh có chủ ý của tác giả. Tomek Tryzna không bình luận trực tiếp hành động nhân vật, để người đọc tự suy ngẫm. Ông phá cách lối viết truyền thống, không phân biệt sách cho trẻ em hay người lớn.
Tác phẩm lấy bối cảnh xã hội Ba Lan thập niên 1980, thời bao cấp khó khăn. Câu chuyện cho thấy các cô gái tuổi mười lăm hành động manh động, điên rồ khi đi tìm bản sắc cá nhân. Nhà thơ Nobel Czeslaw Milosz gọi đây là "tiểu thuyết hậu hiện đại thật sự đầu tiên của Ba Lan". Một số độc giả cho rằng nhận xét này hơi quá lời, vì nghệ thuật xây dựng gần với chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh. Tuy nhiên, Milosz hiểu chủ nghĩa hậu hiện đại theo nghĩa rộng, thể hiện qua mối quan tâm sâu sắc đến lịch sử và xã hội.
Giải mã ngôn ngữ Tryzna
Dịch giả Lê Bá Thự chia sẻ: "Tác giả viết những gì mình biết, còn dịch giả phải dịch tất cả những gì tác giả viết." Ông nhấn mạnh nguyên tắc trung thành với nguyên tác, dịch đúng và dịch hay. Tryzna sử dụng nhiều ngôn ngữ đời thường, góc cạnh của giới trẻ. Dịch giả tôn trọng bút pháp này, chọn từ ngữ tiếng Việt thuần túy để tạo cảm giác đọc bản gốc. Tuy nhiên, ông không dịch máy móc từng chữ, vì "dịch sát từng chữ là cách tốt nhất để dịch sai hoàn toàn".
Bi kịch của Marysia
Tiểu thuyết gồm hai phần, viết ở ngôi thứ nhất. Phần một kể về tình bạn giữa Marysia và Kasia, tưởng bền vững nhưng không phải. Phần hai kể về tình bạn với Ewa giàu có, người nhấn chìm Marysia trong vũng bùn hư đốn, khiến cô trở nên hư hỏng, xa lánh gia đình. Marysia liên tục đổi tên (Marysia, Minka, Majka, Jamajka) và thay đổi tính nết. Cuối cùng, cô đánh mất bản thân, không còn là Marysia ngây thơ ban đầu. Nhân vật "người đàn ông Ba Lan" nhiều lần xuất hiện muốn cứu vớt cô nhưng thất bại. Cao trào là lúc Marysia phát hiện Kasia và Ewa cười khinh thường, gọi cô là "Cô gái Không Là Gì".
Dịch giả khẳng định Tryzna đã viết thành công bi kịch của một cô gái trẻ trong hành trình tìm kiếm bản thân. Tác phẩm là lời cảnh cáo, bài học đạo đức đắt giá cho tuổi học trò: tuổi mười lăm đẹp nhưng đầy cạm bẫy, dễ tin và dễ vỡ, đừng đánh mất mình.
Phong cách khác biệt của Tryzna
So với các tác giả Ba Lan khác, Tryzna có bút pháp mạnh mẽ, cách tân, đột phá, nói thẳng, nói thật. Dịch giả chọn dịch tác phẩm vì nó hay và phù hợp tiêu chí của ông. "Cô gái Không Là Gì" đã được dịch ra hàng chục thứ tiếng, là best-seller ở nhiều nước, được đạo diễn Andrzej Wajda dựng thành phim mười tập. Tác phẩm được IBBY Ba Lan chọn là "Cuốn sách của năm" 1994 và là sách đọc bắt buộc cho học sinh lớp 9 tại Ba Lan trong niên học 2011-2013, cho thấy giá trị giáo dục của nó.
