El Nino cường độ rất mạnh có 65% khả năng xuất hiện, ước tính ảnh hưởng đến khoảng 350.000 ha vụ lúa đông xuân tới ở ĐBSCL. Con số này tương đương 29% diện tích gieo trồng vụ đông xuân 2026 tại vùng này. Với năng suất trung bình khoảng 7 tấn/ha, tổng sản lượng bị đe dọa lên đến 2,45 triệu tấn. Các chuyên gia cảnh báo cần hành động khẩn cấp để bảo vệ vựa lúa miền Tây.
Nguy cơ từ siêu El Nino
Theo Cục Khí tượng thủy văn (Bộ NN-MT), các dự báo uy tín cho thấy El Nino có xác suất rất cao (trên 95%) sẽ tiếp tục duy trì trong nửa cuối năm 2026 và kéo dài sang năm 2027. Khả năng El Nino đạt cường độ trung bình đến mạnh và đặc biệt không loại trừ khả năng phát triển lên mức rất mạnh - siêu El Nino.
Trong điều kiện El Nino mạnh đến rất mạnh, xu thế khí hậu chủ đạo là nền nhiệt cao hơn trung bình nhiều năm (TBNN), lượng mưa phân bố không đều và có xu hướng thiếu hụt theo mùa. Hệ quả là dòng chảy suy giảm tại nhiều lưu vực; nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn gia tăng. Xu thế này kết hợp với biến đổi khí hậu làm tăng khả năng xuất hiện bão mạnh, mưa lớn cực đoan, lũ quét, sạt lở đất và ngập úng cục bộ.
Tác động đến sản xuất nông nghiệp
Nếu El Nino kéo dài sang thời kỳ chuyển mùa, mùa mưa năm 2027 có thể bắt đầu muộn hơn TBNN, nhất là ở Nam bộ và Tây nguyên, kéo dài thời gian thiếu nước. Thiếu hụt mưa và nắng nóng khiến nguy cơ cháy rừng lên mức cao. Mực nước tại các hồ chứa sụt giảm mạnh ảnh hưởng đến an ninh năng lượng và cấp nước vùng hạ du.
Đối với sản xuất nông nghiệp, tình trạng thiếu nước và khô hạn gây áp lực cho vụ hè thu 2026 tại Trung bộ. Từ cuối năm 2026 đến đầu năm 2027, hạn hán và xâm nhập mặn được dự báo cao hơn bình thường tại duyên hải nam Trung bộ, Tây nguyên và ĐBSCL. Mùa mưa kết thúc sớm và mặn lấn sâu đe dọa trực tiếp đến sinh kế người dân; diện tích lớn đất lúa, cây ăn trái, thủy sản bị ảnh hưởng.
Bài học từ siêu El Nino 2015-2016
Đợt siêu El Nino 2015-2016 (nhiệt độ mặt nước biển khu vực Nino 3,4 khoảng +2,6°C) khiến nhiệt độ trung bình cả nước cao hơn TBNN 0,5-1,5°C, tổng lượng mưa thiếu hụt 20-40%, riêng Trung bộ có tháng thiếu hụt 40-70%. Dòng chảy thượng nguồn sông Mekong về ĐBSCL thiếu hụt khoảng 25-30%, dẫn đến hạn hán và xâm nhập mặn ở mức lịch sử. Đợt hạn mặn này đã khiến 10/13 tỉnh phải công bố tình trạng thiên tai, làm thiệt hại 700.000 tấn lúa, khiến xuất khẩu gạo của Việt Nam giảm còn trên 4 triệu tấn.
Giải pháp ứng phó
TS Trần Ngọc Thạch, Viện trưởng Viện Lúa ĐBSCL, giải thích: "Tác động chính của El Nino đến vựa lúa miền Tây là nguy cơ xâm nhập mặn từ biển vào theo các nhánh sông và khô hạn do ít mưa kết hợp nắng nóng kéo dài. Điều quan trọng là cần cung cấp thông tin thường xuyên và đầy đủ về diễn biến và dự báo nguy cơ tác động."
Khu vực chịu ảnh hưởng lớn nhất từ hạn mặn là lúa đông xuân ở vùng ven biển. Để giảm thiểu thiệt hại, những khu vực rủi ro cao không nên xuống giống. Các vùng rủi ro thấp ở phía trong có thể đẩy lịch thời vụ lên sớm hơn để đề phòng mùa mưa kết thúc sớm. Bên cạnh đó kết hợp sử dụng giống ngắn ngày, giống chịu mặn. Tuy nhiên, các giống chịu mặn chỉ có khả năng chống chịu ở mức độ nhất định - nếu mặn vượt ngưỡng cũng sẽ ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng.
Kinh nghiệm quốc tế
Cục Khí tượng thủy văn dẫn bài học của Thái Lan: Yêu cầu nông dân tại lưu vực sông Chao Phraya, sau khi thu hoạch vụ lúa khô thứ nhất, không tiếp tục gieo cấy vụ lúa khô thứ hai tại các khu vực có nguy cơ thiếu nước. Khuyến khích chuyển sang cây trồng có thời gian sinh trưởng không quá 120 ngày và sử dụng ít nước hơn lúa khoảng 30-70%. Tại Ấn Độ, cơ quan chức năng phân loại mức độ rủi ro của từng địa phương và xây dựng kế hoạch ứng phó, phương án cây trồng thay thế, đa dạng hóa sản xuất và sử dụng nguồn nước phù hợp.
Hai kịch bản El Nino
Cục Khí tượng thủy văn cho biết đây là lần đầu tiên báo cáo được xây dựng theo chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, chuyển từ dự báo hiện tượng sang cảnh báo tác động, gắn kết phòng chống thiên tai với bảo vệ các động lực tăng trưởng kinh tế. Báo cáo xây dựng 2 kịch bản: kịch bản rủi ro cao (El Nino mạnh) và kịch bản rủi ro rất cao (siêu El Nino).
Kịch bản rủi ro cao (nhiệt độ mặt nước biển Nino 3,4 từ 1°C đến dưới 2°C) xuất hiện từ tháng 8.2026 kéo dài đến đầu năm 2027. Nhiệt độ trung bình cả nước cao hơn TBNN 0,5-1°C; số ngày nắng nóng gia tăng, đặc biệt tại bắc Trung bộ, duyên hải nam Trung bộ, Tây nguyên và Nam bộ. Lượng mưa mùa mưa 2026 thiếu hụt 10-20%, có nơi trên 25%.
Kịch bản rủi ro rất cao (siêu El Nino) với nhiệt độ mặt nước biển Nino 3,4 từ 2°C trở lên, xác suất 60-65%, duy trì đến giữa năm 2027. Nhiệt độ trung bình cả nước có thể cao hơn 1-2°C so với TBNN. Các đợt nắng nóng xuất hiện sớm, kéo dài và gay gắt hơn, nhất là giai đoạn tháng 3-6.2027. Lượng mưa mùa mưa thiếu hụt 20-40%, đặc biệt duyên hải nam Trung bộ có nơi thiếu hụt trên 50%, làm suy giảm khả năng tích nước của các hồ chứa thủy lợi và thủy điện.
