Tọa đàm về bản quyền số: Thách thức và giải pháp trong kỷ nguyên AI
Cuộc tọa đàm có sự tham gia của bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; bà Phan Cẩm Tú, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam, đồng thời là chuyên gia tư vấn cho Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ. Buổi thảo luận được dẫn dắt bởi nhà thơ, nhà báo Hữu Việt, tập trung vào những vấn đề nóng hổi liên quan đến bản quyền trong thời đại số hóa.
Thực trạng vi phạm bản quyền trong môi trường số
Trong kỷ nguyên số, khi nội dung có thể lan tỏa chỉ trong vài giây, câu chuyện về bản quyền – từ âm nhạc đến điện ảnh, từ xuất bản đến thể thao, từ mỹ thuật đến kiến trúc – đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Vi phạm bản quyền không chỉ gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến động lực sáng tạo và sự phát triển bền vững của các ngành công nghiệp văn hóa.
Bà Phạm Thị Kim Oanh cho biết, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý về quyền tác giả, tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Trên bình diện quốc tế, Việt Nam đã tham gia đầy đủ các điều ước đa phương quan trọng về quyền tác giả và quyền liên quan, đồng thời là thành viên của nhiều Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới với cam kết sâu rộng về sở hữu trí tuệ. Bà nhấn mạnh: "Quốc tế hiện nay có 9 điều ước quốc tế thì Việt Nam đã là thành viên của 8 điều ước quốc tế đa phương quyền tác giả và quyền liên quan, và chúng ta đã là thành viên của 17 FTA với những nội dung cam kết về bản quyền."
Tuy nhiên, bà Kim Oanh cũng chỉ ra rằng sự phát triển quá nhanh của công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) đã khiến vi phạm bản quyền trên môi trường số trở nên dễ dàng và khó kiểm soát hơn. "Phim vừa mới sản xuất, phát hành, đã có thể ngay lập tức xuất hiện trên mạng. Việc lẩn trốn cũng dễ dàng khi các trang web vi phạm bản quyền hầu hết đặt ở nước ngoài", bà chia sẻ.
Những thách thức trong nhận diện và xử lý vi phạm
Bà Phan Cẩm Tú nhận định, tình trạng vi phạm bản quyền trên môi trường số đang diễn biến ngày càng tinh vi. "Hiện nay, có rất nhiều website ‘lậu’ sẵn sàng cung cấp phim có phụ đề tiếng Việt với giao diện chuyên nghiệp và chất lượng hình ảnh sắc nét, khiến người dùng khó lòng phân biệt được với các nền tảng chính thống", bà cho hay. Bà cũng chỉ ra rằng việc cộng đồng vô tư chia sẻ rộng rãi các địa chỉ này càng khiến vấn nạn xâm phạm bản quyền trở nên phổ biến và khó kiểm soát.
Một trong những yếu tố cốt lõi dẫn đến vi phạm là ý thức của người sử dụng. Bà Kim Oanh nhấn mạnh, dù nhận thức xã hội đã có nhiều chuyển biến tích cực, đặc biệt trong giới trẻ, vẫn còn tình trạng sử dụng nội dung vi phạm một cách hồn nhiên hoặc cố tình. Bà Phan Cẩm Tú bổ sung: "Công chúng chưa thực sự coi tác phẩm điện ảnh hay văn học nghệ thuật là 'tài sản'. Việc xem phim lậu, đọc sách lậu chưa bị coi là hành vi phi đạo đức."
Ngoài ra, các diễn giả cũng đề cập đến thách thức từ trí tuệ nhân tạo. Bà Kim Oanh cho rằng AI mang lại cơ hội lớn cho sáng tạo nhưng cũng tạo ra mặt trái khiến hành vi xâm phạm bản quyền diễn ra tinh vi hơn. Bà Phan Cẩm Tú nói ngắn gọn: "Chúng ta đang nhìn thấy cuộc chiến với những người vi phạm bản quyền là một cuộc chiến rất là khốc liệt. Thì bây giờ với AI, họ còn có vũ khí mạnh hơn rất nhiều."
Giải pháp đồng bộ để xử lý tình trạng vi phạm
Để giải quyết vấn đề vi phạm bản quyền, các chuyên gia nhấn mạnh cần sự kết hợp của nhiều yếu tố. Về mặt pháp lý, bà Kim Oanh cho biết Việt Nam đã có Luật Sở hữu trí tuệ từ năm 2005 và liên tục sửa đổi, bổ sung để đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Gần đây, các nghị định mới được ban hành đã tập trung nâng cao hiệu quả xử lý vi phạm hành chính và bổ sung quy định liên quan đến AI.
Bà Phan Cẩm Tú cũng nhấn mạnh vai trò của hệ thống luật pháp rõ ràng trong việc bảo vệ quyền lợi chủ sở hữu. Bên cạnh đó, tuyên truyền, giáo dục để nâng cao ý thức bảo vệ bản quyền là giải pháp quan trọng cho tương lai. Bà Kim Oanh đề xuất "chiếc kiềng ba chân" gồm: đào tạo từ nhỏ trong nhà trường, truyền thông giáo dục về giá trị đạo đức, và các chủ sở hữu quyền cần tạo ra phương thức khai thác nội dung có bản quyền với mức phí phù hợp.
Nhìn tổng thể, bà Kim Oanh cho rằng bảo vệ bản quyền cần chiến lược đồng bộ: "Chỉ khi các yếu tố pháp lý, công nghệ và con người cùng vận hành hiệu quả, chúng ta mới xây dựng được một hệ sinh thái bản quyền lành mạnh, nơi sáng tạo được tôn trọng và có điều kiện phát triển bền vững trong kỷ nguyên số."
