Nhiều người thắc mắc liệu cách nói "anh trai" và "chị gái" có phải là lỗi trùng ngữ (pleonasm) - một lỗi logic thường gặp khi nói và viết, khi từ đi kèm lặp lại thuộc tính đã có sẵn trong từ trung tâm. Ví dụ như "tối ưu nhất", "ánh nắng Mặt trời", "lừa dối một cách thiếu trung thực". Theo lập luận này, vì "anh" đã hàm nghĩa "trai", "chị" đã hàm nghĩa "gái", nên thêm "trai" và "gái" có vẻ thừa. Tuy nhiên, theo học giả Cao Xuân Hạo, đây là một hiện tượng chuyển nghĩa đặc biệt trong tiếng Việt.
Giải thích của học giả Cao Xuân Hạo
Trong cuốn Tiếng Việt - Văn Việt - Người Việt, học giả Cao Xuân Hạo lý giải rằng trong tập quán sử dụng, "anh trai" và "chị gái" là những thành ngữ, nghĩa là nghĩa của hai từ này không phải là phép cộng đơn giản nghĩa của từng thành tố. Đây là hiện tượng chuyển nghĩa, trong đó "trai" và "gái" được chuyển sang nghĩa "ruột".
Ông phân tích hiện tượng này bằng cách đặt hai từ trên trong hệ thống các thuật ngữ chỉ quan hệ thân thuộc. Theo đó, "anh trai" và "chị gái" thuộc nhóm từ có ý nghĩa "ruột thịt", bao gồm: con trai/gái, em trai/gái, cháu trai/gái, bác trai/gái,... Nhóm này đối lập với hệ thống các từ có ý nghĩa "không phải ruột thịt" như: con dâu, cháu rể, cháu họ, cháu nuôi, mẹ ghẻ, bố dượng,...
Ý nghĩa thực sự của 'trai' và 'gái'
Như vậy, trong ngữ cảnh này, chữ "trai" và "gái" trong "anh trai", "chị gái" không còn mang nét nghĩa nam/nữ. Thay vào đó, chúng được dùng để phân biệt quan hệ ruột thịt với quan hệ không ruột thịt. Khi nói "anh trai", người ta muốn nhấn mạnh đây là anh ruột, không phải anh họ, anh rể hay anh nuôi. Tương tự, "chị gái" chỉ chị ruột, phân biệt với chị dâu, chị họ,...
Nhờ sự chuyển nghĩa này, "anh trai" và "chị gái" trở thành từ đồng nghĩa với "anh" và "chị" trong một số ngữ cảnh, nhưng mang sắc thái rõ ràng hơn về mối quan hệ ruột thịt. Điều này cho thấy sự tinh tế và linh hoạt của tiếng Việt trong việc biểu đạt các mối quan hệ gia đình.
Bài học về ngôn ngữ và văn hóa
Việc tìm hiểu hiện tượng này không chỉ giúp chúng ta tránh nhầm lẫn về mặt ngữ nghĩa mà còn mở ra góc nhìn sâu sắc về cách người Việt sử dụng ngôn ngữ để phản ánh các giá trị văn hóa, đặc biệt là sự coi trọng quan hệ gia đình và dòng tộc. Đây cũng là một minh chứng cho thấy ngôn ngữ luôn vận động và biến đổi, tạo nên sự phong phú cho tiếng Việt.
