Trong cuốn sách “Trầm cảm chức năng cao – Vượt qua trầm cảm ẩn và tìm lại niềm vui”, bác sĩ Judith Joseph, Phó giáo sư lâm sàng chuyên ngành tâm thần học trẻ em và vị thành niên tại Trung tâm Y tế NYU Langone, Chủ tịch Hội đồng Y khoa tại Trường Y Vagelos thuộc Đại học Columbia (Mỹ), đã chuyển hóa các tiêu chí về rối loạn nhân cách tự ngược đãi trong DSM-III thành 7 dấu hiệu tự đánh giá. Theo bà, càng nhiều câu trả lời “có”, khả năng mang khuynh hướng này càng cao. Đây là trạng thái dễ bị nhầm với sự hy sinh, nhưng thực chất xuất phát từ việc xem nhẹ giá trị của chính mình.
Giá trị bản thân gắn liền với việc giúp đỡ người khác
Người có khuynh hướng tự ngược đãi thường cảm thấy mình chỉ có giá trị khi làm điều gì đó cho người khác, dù không ai yêu cầu. Họ có thể thức trắng đêm hoàn thành dự án của con để được các phụ huynh khác công nhận, hoặc dành nhiều giờ xếp hàng mua vé cho người mới hẹn hò với mong muốn được chấp nhận.
Không biết từ chối và khó đón nhận sự giúp đỡ
Mọi người thường tìm đến họ mỗi khi cần giúp đỡ vì biết rằng họ hiếm khi nói “không”. Họ có thể đồng ý đón con giúp người khác dù rất bất tiện, thanh toán hóa đơn chung, nhận thêm việc từ đồng nghiệp hoặc ở lại làm ngoài giờ theo yêu cầu của cấp trên ngay cả khi đã kiệt sức.
Nhưng ngược lại, khi người khác chủ động hỗ trợ, họ lại từ chối vì tin rằng mình phải tự làm mọi việc. Biểu hiện phổ biến là dọn dẹp nhà cửa trước khi người giúp việc đến, không cho ai cùng tổ chức sự kiện, hoặc cố gắng tự mang hành lý nặng dù có người đề nghị giúp.
Thường xuyên đặt mình vào tình huống bất lợi
Những người này nhiều lần rơi vào các mối quan hệ hoặc hoàn cảnh dễ dẫn đến thất vọng và tổn thương. Ví dụ như yêu người đã có gia đình, tham gia môi trường tồn tại hành vi lạm dụng, không thiết lập ranh giới với cha mẹ quá khắt khe, hoặc bị cuốn hút bởi những người mà họ cảm thấy mình phải “cứu” hoặc “thay đổi”.
Luôn chọn nghĩa vụ thay vì tận hưởng cuộc sống
Ngay cả khi có cơ hội nghỉ ngơi, vui chơi hoặc ăn mừng, họ vẫn ưu tiên công việc và trách nhiệm. Họ có thể bỏ qua buổi gặp gỡ đồng nghiệp sau giờ làm để xử lý thêm việc, dành thời gian dọn dẹp nhà cửa trong khi cả gia đình đang nghỉ ngơi, hoặc trở thành người thu dọn mọi thứ trong các dịp lễ khi mọi người đang tận hưởng.
Không thoải mái với sự tử tế và khó ăn mừng thành công
Người tự ngược đãi thường thấy ngượng ngùng khi nhận lời khen, khó chấp nhận sự ghi nhận và cảm thấy mình không xứng đáng với những điều tốt đẹp. Khi được trao giải thưởng, họ thường tìm cách hạ thấp thành tích của mình hoặc từ chối những lời mời dành riêng cho khách mời đặc biệt.
Ngay cả khi đạt được những cột mốc quan trọng, họ cũng không muốn chia sẻ với người khác. Họ có thể giấu việc được thăng chức, xin nhận giải thưởng một cách kín đáo hoặc cảm thấy lo lắng khi phải bước lên sân khấu nhận vinh danh, vì sâu thẳm vẫn tin rằng mình không xứng đáng được ca ngợi.
Tác động không chỉ với chính bản thân
Bác sĩ Judith Joseph từng được bác sĩ trị liệu của mình nhận định là trường hợp điển hình của khuynh hướng tự ngược đãi. Bà thường đến các buổi trị liệu muộn. Trong một buổi, bác sĩ trị liệu thẳng thắn nói rằng việc bà đến muộn không chỉ ảnh hưởng đến bản thân mà còn khiến toàn bộ lịch hẹn của những bệnh nhân phía sau bị chậm theo. Lời nhắc này giúp bà nhận ra rằng việc không coi trọng thời gian trị liệu bắt nguồn từ cảm giác mình không xứng đáng nhận được sự quan tâm và hỗ trợ.
Sau đó, bà bắt đầu ưu tiên các buổi trị liệu, chủ động tìm hiểu bản thân và thay đổi cách tương tác với chuyên gia điều trị. Tác giả nhấn mạnh, việc nhận diện những biểu hiện của trầm cảm chức năng cao, tình trạng mất hứng thú và khuynh hướng tự ngược đãi là bước đầu giúp mỗi người hiểu rõ chính mình. Khi nhận ra những cơ chế vô thức khiến bản thân luôn hy sinh hoặc xem nhẹ giá trị của mình, mỗi người sẽ có cơ hội từng bước lấy lại cảm nhận về bản thân và hướng tới một cuộc sống cân bằng, nhiều niềm vui hơn.
Cuốn sách hỗ trợ nhận diện sớm
Cuốn sách “Trầm cảm chức năng cao – Vượt qua trầm cảm ẩn và tìm lại niềm vui” do bác sĩ Judith Joseph viết, dựa trên nghiên cứu, các ca bệnh từng trị liệu và những trải nghiệm cá nhân của bà. Bản tiếng Việt do dịch giả TS. Nguyễn Ngọc Lương dịch, được NXB Trẻ phát hành. Với hệ thống câu hỏi tự đánh giá, ví dụ gần gũi và lời khuyên dựa trên bằng chứng khoa học, cuốn sách giúp độc giả nhận diện sớm các dấu hiệu của trầm cảm chức năng cao, học cách lắng nghe cảm xúc và từng bước thoát khỏi vòng xoáy kiệt sức kéo dài.
