Chiều 20/7/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Thanh Hóa tiếp tục khởi tố thêm 4 bị can về tội “Buôn lậu” trong vụ án liên quan đến đường dây đưa kim cương nhập lậu vào hệ thống bán lẻ của Công ty Vàng bạc Đá quý Sài Gòn (SJC). Tang vật thu giữ bổ sung gồm 354 viên kim cương, trị giá khoảng 68,8 tỷ đồng. Trước đó, theo Bộ Công an, từ năm 2022 đến năm 2024, đường dây buôn lậu xuyên quốc gia này đã tiêu thụ hơn 3.400 viên kim cương nhập lậu, tổng giá trị ước tính trên 500 tỷ đồng.
Gần cùng thời điểm, thông tin 170.876 viên đá màu, đá quý, đá bán quý được “phù phép” ghi nhận tại SJC cũng gây xôn xao dư luận. Hàng loạt khách hàng từng mua trang sức có sử dụng kim cương hoặc đá quý bày tỏ lo lắng về quyền lợi của mình khi sản phẩm sau đó bị xác định có nguồn gốc nhập lậu.
Khách hàng có quyền yêu cầu gì khi mua phải hàng nhập lậu?
TS. Luật sư Đặng Văn Cường – Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Hà Nội) cho rằng, người tiêu dùng ngay tình không thể bị đẩy vào thế phải gánh chịu hậu quả từ hành vi buôn lậu mà họ không biết và không thể biết. Điều 4 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 ghi nhận quyền được cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ về nguồn gốc, xuất xứ sản phẩm, đồng thời quyền yêu cầu tổ chức, cá nhân kinh doanh bồi thường thiệt hại khi hàng hóa không phù hợp với cam kết hoặc quảng cáo.
Nếu doanh nghiệp bán hàng giới thiệu sản phẩm có nguồn gốc hợp pháp, có giấy tờ, chứng từ rõ ràng nhưng sau đó cơ quan chức năng xác định hàng hóa nhập lậu, trách nhiệm trước hết thuộc về bên bán. Cụ thể, người tiêu dùng có thể yêu cầu:
- Hoàn trả tiền hoặc đổi hàng, tùy theo tính chất vi phạm, thỏa thuận giữa các bên và tình trạng pháp lý của tài sản.
- Bồi thường thiệt hại nếu chứng minh được thiệt hại thực tế phát sinh do hàng hóa không đúng thông tin, cam kết.
- Cung cấp hồ sơ, hóa đơn, chứng từ, thông tin liên quan đến sản phẩm đã mua.
- Khiếu nại, tố cáo hoặc khởi kiện; yêu cầu tổ chức xã hội hỗ trợ bảo vệ quyền lợi.
Tuy nhiên, luật sư Cường nhấn mạnh: “Không phải cứ hàng hóa có nguồn gốc nhập lậu thì mọi giao dịch tiếp theo với người tiêu dùng đương nhiên vô hiệu và người tiêu dùng đương nhiên phải trả lại tài sản. Cần phân biệt giữa trách nhiệm hình sự của người buôn lậu và quan hệ dân sự giữa doanh nghiệp với người tiêu dùng ngay tình.”
Nguyên tắc bảo vệ người thứ ba ngay tình
Theo luật sư, Bộ luật Dân sự 2015 có cơ chế bảo vệ người thứ ba ngay tình. Điều 133 quy định giao dịch với người thứ ba ngay tình đối với tài sản không phải đăng ký có thể vẫn có hiệu lực, nhưng vẫn có ngoại lệ khi tài sản bị mất, bị lấy cắp hoặc bị chiếm hữu ngoài ý chí của chủ sở hữu. Nếu giao dịch bị tuyên vô hiệu, Điều 131 yêu cầu khôi phục tình trạng ban đầu, các bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; nếu không hoàn trả được bằng hiện vật thì hoàn trả bằng tiền, bên có lỗi phải bồi thường.
Do đó, khi giải quyết vụ việc, phải xác định tài sản đang ở đâu, ai là chủ sở hữu, người mua có ngay tình hay không, tài sản có thuộc diện thu hồi, tịch thu không, doanh nghiệp đã cam kết gì và người tiêu dùng thiệt hại ra sao. Nếu người tiêu dùng hoàn toàn ngay tình, đã thanh toán đầy đủ, có hóa đơn chứng từ hợp pháp và không biết về nguồn gốc bất hợp pháp, thì cần có cơ chế xử lý để không đẩy rủi ro của chuỗi cung ứng sang khách hàng cuối cùng.
Cơ quan điều tra cần làm rõ 6 nhóm vấn đề
Để xử lý triệt để, luật sư đề nghị cơ quan điều tra tập trung làm rõ 6 nhóm nội dung. Thứ nhất, nguồn gốc thực sự của số kim cương: từ quốc gia nào, qua cửa khẩu nào, ai tổ chức vận chuyển, ai đứng sau đường dây. Thứ hai, giá trị thực tế của hàng hóa: số lượng, chủng loại, chất lượng, giá trị từng viên làm căn cứ xác định trách nhiệm hình sự.
Thứ ba, đường đi của hàng hóa sau khi nhập lậu: từ người nhập khẩu bất hợp pháp đến trung gian, doanh nghiệp, cơ sở chế tác, hệ thống bán lẻ và người tiêu dùng. Thứ tư, chứng từ và hợp thức hóa: có hay không việc lập hóa đơn không đúng thực tế, sử dụng hồ sơ giả, kê khai sai nguồn gốc, thay đổi thông tin sản phẩm để biến hàng lậu thành hàng hợp pháp. Thứ năm, nhận thức và lỗi của từng cá nhân: ai biết, ai phải biết, ai ký chứng từ, ai phê duyệt nhập kho, xuất kho, chế tác và bán hàng. Thứ sáu, quyền lợi người tiêu dùng: số sản phẩm đã bán ra, khách hàng nào đã mua, sản phẩm còn tồn tại hay đã chuyển nhượng, việc thu hồi và trách nhiệm hoàn trả, bồi thường ra sao.
Doanh nghiệp cần kiểm soát chặt chuỗi cung ứng
Luật sư cho rằng, vụ việc cho thấy lỗ hổng trong quản trị chuỗi cung ứng ngành vàng bạc đá quý. Một viên kim cương nhập lậu có thể rất nhỏ, nhưng trải qua nhiều công đoạn chế tác, gắn trang sức, lập chứng từ và bán cho khách hàng thì việc truy xuất nguồn gốc trở nên khó khăn. Do đó, cần tăng cường truy xuất nguồn gốc điện tử, xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông giữa hải quan, thuế, quản lý thị trường, công an và các cơ quan chuyên ngành.
Về phía doanh nghiệp, cần xây dựng quy trình kiểm soát nội bộ chặt chẽ: kiểm tra nguồn gốc, hồ sơ nhập khẩu, chứng từ, hóa đơn, đối tác cung ứng, lịch sử giao dịch từng lô hàng. “Một doanh nghiệp kinh doanh hàng hóa giá trị đặc biệt lớn mà không có cơ chế kiểm soát nguồn gốc thì không thể chỉ giải thích bằng lý do nhân viên thực hiện sai”, luật sư Cường nói. Tuy nhiên, trách nhiệm phải được cá thể hóa, không thể mặc nhiên quy kết tất cả doanh nghiệp, nhân viên hay người tiêu dùng liên quan đều sai phạm.
Ông cũng nhấn mạnh: “Điều quan trọng nhất của những vụ án như thế này không chỉ là xử lý một đường dây buôn lậu, mà là khôi phục niềm tin của người dân vào thị trường và vào các thương hiệu kinh doanh chính thức”. Thị trường lành mạnh phải bảo đảm ba yếu tố: hàng hóa hợp pháp – nguồn gốc minh bạch – trách nhiệm truy đến đúng chủ thể.
Xử lý hình sự là cần thiết nhưng chưa đủ
Theo luật sư, song song với việc điều tra, truy tố, xét xử nghiêm minh, cần xây dựng cơ chế kiểm soát nguồn gốc hàng hóa tốt hơn, minh bạch hơn, truy xuất đến từng mắt xích. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là bắt được người buôn lậu mà phải làm cho hàng lậu không thể dễ dàng biến thành hàng hóa hợp pháp, và người tiêu dùng ngay tình không phải gánh hậu quả từ hành vi phạm pháp của người khác.
Trước đó, chiều 31/12, Bộ Công an thông báo Cơ quan Cảnh sát điều tra đã khởi tố vụ án “Tham ô tài sản; Lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ” xảy ra tại Công ty Vàng bạc Đá quý Sài Gòn (Cty SJC) và các đơn vị liên quan. Vụ án hiện vẫn đang được mở rộng điều tra, làm rõ trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân.
