Bộ GD-ĐT đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư ban hành Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh (CMHS) và phối hợp giáo dục giữa gia đình với cơ sở giáo dục, dự kiến áp dụng từ năm học 2026-2027. Dự thảo có nhiều điểm mới nhằm siết chặt tình trạng lạm thu, nhưng nếu chỉ dừng ở quy định 'được làm gì, không được làm gì' mà thiếu cơ chế giám sát, xử lý vi phạm thì rất khó giải quyết tận gốc những bức xúc đã kéo dài nhiều năm.
Thực trạng lạm thu và tâm lý 'ngậm bồ hòn làm ngọt'
Nhiều năm qua, cứ mỗi dịp đầu năm học, câu chuyện về các khoản thu thông qua Ban đại diện CMHS lại trở thành chủ đề nóng. Dù Bộ GD-ĐT liên tục có văn bản chấn chỉnh, nhiều địa phương thường xuyên nhắc nhở, nhưng phản ánh về lạm thu vẫn xuất hiện ở không ít nơi. Điều đáng nói là phần lớn phụ huynh chọn cách im lặng. Không ít người biết khoản thu chưa hợp lý nhưng vẫn chấp nhận đóng vì ngại va chạm, ngại con mình bị để ý hoặc không muốn trở thành 'người khác biệt'. Có người ví đó là tâm lý 'ngậm bồ hòn làm ngọt'. Thậm chí có phụ huynh phải xin chuyển trường cho con vì nêu ý kiến chống đối.
Điểm mới trong dự thảo và những hạn chế
Dự thảo lần này làm rõ chức năng của Ban đại diện CMHS; nhấn mạnh việc đóng góp phải hoàn toàn tự nguyện; không được quy định mức thu bình quân, không được ép buộc; đồng thời không để Ban đại diện đứng ra thu hộ các khoản thuộc trách nhiệm của nhà trường. Đây là những thay đổi tích cực. Tuy nhiên, các quy định tương tự không phải lần đầu xuất hiện. Trước đây, Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT và nhiều văn bản hướng dẫn cũng từng quy định khá rõ những khoản Ban đại diện không được thu, không được chi. Thế nhưng, cứ mỗi năm học mới, câu chuyện 'quỹ phụ huynh', 'đóng góp tự nguyện', 'xã hội hóa' vẫn khiến nhiều phụ huynh băn khoăn.
Cần cơ chế giám sát và xử lý vi phạm
Thực tế cho thấy, nhiều vụ việc lạm thu chỉ được xử lý sau khi báo chí phản ánh hoặc dư luận lên tiếng. Khi đó, các trường mới tổ chức rà soát, trả lại tiền hoặc kiểm điểm tập thể, cá nhân liên quan. Điều này cho thấy cơ chế tự giám sát trong nhà trường vẫn chưa phát huy hiệu quả. Điều còn thiếu không hẳn là quy định cấm, mà là cơ chế để những quy định ấy được thực thi một cách nghiêm túc.
Giải pháp chế tài cụ thể
Muốn điều lệ mới thành hiện thực, cần chuyển tư duy từ 'quản lý bằng nguyên tắc' sang 'quản lý bằng cơ chế thực thi'. Điều lệ cần dành một mục riêng về giám sát, tiếp nhận phản ánh và xử lý vi phạm. Cần quy định rõ quyền của phụ huynh trong việc phản ánh, kiến nghị khi phát hiện Ban đại diện hoạt động sai điều lệ hoặc có dấu hiệu lạm thu. Quyền này phải được ghi nhận chính thức trong điều lệ.
Cùng với đó là xác định rõ cơ quan tiếp nhận và giải quyết. Hiệu trưởng phải là người đầu tiên chịu trách nhiệm tiếp nhận, kiểm tra và xử lý các phản ánh. Nếu phản ánh liên quan đến hiệu trưởng hoặc không được giải quyết thỏa đáng, phụ huynh cần có quyền gửi trực tiếp đến phòng Văn hóa-Xã hội hoặc Sở GD-ĐT. Điều lệ cũng nên quy định thời hạn giải quyết cụ thể để tránh tình trạng đơn thư bị kéo dài.
Một nội dung quan trọng khác là trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở giáo dục. Mọi hoạt động của Ban đại diện đều diễn ra trong khuôn khổ nhà trường, vì vậy hiệu trưởng không thể đứng ngoài vai trò giám sát. Nếu để xảy ra lạm thu kéo dài mà không kịp thời chấn chỉnh thì trách nhiệm quản lý của người đứng đầu cũng cần được xem xét.
Điều lệ cần quy định rõ các chế tài xử lý: khoản thu trái quy định phải được hoàn trả đầy đủ; Ban đại diện vi phạm nghiêm trọng có thể bị bãi nhiệm hoặc giải thể; cá nhân cố tình vận động, tổ chức thu sai quy định không được tiếp tục tham gia Ban đại diện trong nhiệm kỳ đó. Trường hợp có dấu hiệu vi phạm pháp luật về tài chính thì phải chuyển cơ quan chức năng xử lý.
Một giải pháp rất cần thiết nữa là bắt buộc công khai trung thực toàn bộ việc thu, chi của Ban đại diện. Điều lệ nên có quy định bảo vệ người phản ánh. Khi phụ huynh được bảo đảm không bị gây khó dễ, không ảnh hưởng đến quyền lợi học tập của con em mình vì đã phản ánh sai phạm, họ sẽ mạnh dạn lên tiếng hơn. Và khi đó, việc giám sát xã hội mới thực sự phát huy hiệu quả.
