Cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài là bộ phận không tách rời của dân tộc Việt Nam, là nguồn lực quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đây là chủ trương xuyên suốt của Đảng và Nhà nước, thể hiện tầm nhìn chiến lược và tình cảm sâu sắc dành cho đồng bào sinh sống ở nước ngoài. Hiện nay, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài có quy mô gần 6,5 triệu người, sinh sống tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó hơn 80% định cư tại các nước phát triển. Họ ngày càng khẳng định vị thế chính trị, sở hữu tiềm lực lớn về kinh tế, tri thức, khoa học-công nghệ và mạng lưới quan hệ quốc tế rộng khắp.
Những gương mặt kiều bào tiêu biểu
Nhiều kiều bào đã trở thành những nhân vật có ảnh hưởng toàn cầu, như Giáo sư Trần Thanh Vân – nhà vật lý gốc Việt nổi tiếng thế giới, người sáng lập Rencontres du Vietnam và Trung tâm ICISE, tích cực kết nối các nhà khoa học hàng đầu với Việt Nam; Giáo sư Trịnh Xuân Thuận – tác giả nhiều sách phổ biến khoa học; Nghệ sĩ Đặng Thái Sơn – người quảng bá âm nhạc cổ điển Việt Nam ra thế giới; Tiến sĩ Lê Viết Quốc – chuyên gia hàng đầu về trí tuệ nhân tạo và học sâu; Amanda Ngọc Nguyễn – người phụ nữ gốc Việt đầu tiên bay vào không gian, nhà hoạt động xã hội có ảnh hưởng quốc tế. Họ đã trở thành chủ thể đồng hành, tham gia trực tiếp và đóng góp vào công cuộc bảo vệ chủ quyền, xúc tiến đầu tư, thương mại và là cầu nối hữu nghị giữa Việt Nam với thế giới.
Thách thức và yêu cầu mới
Tình hình thế giới và khu vực hiện nay biến động nhanh chóng, phức tạp, khó lường. Các thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống đan xen, khoa học-công nghệ phát triển vượt bậc, tác động sâu sắc đến mọi mặt kinh tế-xã hội toàn cầu. Sự gia tăng xung đột địa chính trị, bất ổn tại một số khu vực và xu hướng siết chặt chính sách nhập cư tại nhiều quốc gia đã ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống và địa vị pháp lý của kiều bào. Trong bối cảnh đó, Chủ nhiệm Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài Nguyễn Trung Kiên nhấn mạnh: “Cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài với quy mô gần 6,5 triệu người sinh sống tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ... đang ngày càng khẳng định vị thế, uy tín chính trị, đồng thời sở hữu tiềm lực to lớn về kinh tế, tri thức, khoa học-công nghệ và mạng lưới quan hệ quốc tế sâu rộng”.
Ở trong nước, sau bốn thập kỷ Đổi mới, cơ đồ, tiềm lực, vị thế và uy tín quốc tế của Việt Nam ngày càng nâng cao. Đất nước bước vào giai đoạn mới với khát vọng phát triển mạnh mẽ, hướng tới mục tiêu đến năm 2030 và tầm nhìn 2045. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng khẳng định đối ngoại là nhiệm vụ trọng yếu, tiên phong phục vụ an ninh, phát triển và nâng cao vị thế đất nước, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ, toàn diện, hiệu quả hơn. Thực tiễn đặt ra yêu cầu cấp thiết đổi mới công tác người Việt Nam ở nước ngoài: không chỉ bảo hộ, chăm lo thuần túy, mà cần chủ động nâng tầm vị thế cho cộng đồng, hỗ trợ kiều bào củng cố chỗ đứng vững chắc về chính trị và kinh tế tại nước sở tại; xây dựng cơ chế để kiều bào phát huy ảnh hưởng, uy tín, nguồn lực và kinh nghiệm đóng góp cho quê hương.
Định hướng chiến lược: từ kết nối sang đồng kiến tạo
Cộng đồng người Việt toàn cầu sẽ được đặt vào vị trí chủ thể, cùng tham gia giải quyết các bài toán phát triển quốc gia. Tiến trình này đòi hỏi những bước chuyển đổi cốt lõi: từ “kết nối” sang “đồng kiến tạo”, từ “vận động” sang “thể chế hóa nguồn lực”, từ “bảo tồn” sang “lan tỏa giá trị Việt”. Qua đó, khơi dậy và phát huy tối đa mọi nguồn lực của kiều bào phục vụ cho các mục tiêu chiến lược của đất nước.
Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, với vai trò tham mưu và hiện thực hóa các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, đã triển khai toàn diện công tác này trên nhiều lĩnh vực. Trong tham mưu chính sách, Ủy ban kịp thời đề xuất tháo gỡ vướng mắc pháp lý liên quan đến kiều bào, góp phần xây dựng hành lang pháp lý thông thoáng, bảo đảm quyền lợi chính đáng cho bà con khi về đầu tư, sinh sống. Công tác chăm lo, hỗ trợ cộng đồng được chú trọng thông qua hỗ trợ địa vị pháp lý và cuộc sống tại vùng khó khăn. Công tác giữ gìn bản sắc văn hóa được đẩy mạnh với Đề án Tôn vinh tiếng Việt, hỗ trợ tổ chức hoạt động văn hóa truyền thống, giúp ngôn ngữ và văn hóa dân tộc duy trì trong đời sống cộng đồng.
Công tác kết nối, phát huy nguồn lực của kiều bào đã gặt hái kết quả vượt bậc, không chỉ thu hút dòng vốn đầu tư mà còn khơi thông nguồn chất xám, thu hút dự án công nghệ cao và sáng kiến từ đội ngũ trí thức, chuyên gia, doanh nhân kiều bào. Những kết quả này tạo tiền đề vững chắc để công tác bước vào giai đoạn mới với yêu cầu cao hơn.
Năm nhiệm vụ trọng tâm
Thứ nhất, triển khai hiệu quả nghị quyết Đại hội XIV, tích hợp nội dung người Việt Nam ở nước ngoài trong chiến lược phát triển quốc gia 2026-2030, gắn kết chặt chẽ với chương trình mục tiêu quốc gia để lồng ghép nguồn lực kiều bào vào phát triển đồng bộ. Thứ hai, tăng cường đại đoàn kết dân tộc, củng cố niềm tin và sự gắn bó của kiều bào. Từ năm 2025 đến nay, lãnh đạo cấp cao đã thực hiện gần 60 cuộc gặp gỡ kiều bào; lãnh đạo Bộ thực hiện khoảng 30 cuộc; tổ chức nhiều đoàn công tác cộng đồng tại Campuchia, Thái Lan, Nhật Bản. Các hoạt động hướng về cội nguồn như Xuân Quê hương, đoàn kiều bào thăm Trường Sa và nhà giàn DK-I, Giỗ Tổ Hùng Vương và Trại hè Việt Nam đã thu hút hơn 4.000 lượt kiều bào tham gia từ năm 2024 đến nay. Nhân dịp Giỗ Tổ Hùng Vương năm Bính Ngọ 2026, ngày 25/4, đoàn 60 kiều bào tiêu biểu từ 20 quốc gia và vùng lãnh thổ, do ông Nguyễn Trung Kiên làm Trưởng đoàn đã dâng hương tưởng niệm các Vua Hùng tại Khu Di tích Đền Hùng.
Thứ ba, thu hút, phát huy mạnh mẽ nguồn lực cộng đồng, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học-công nghệ: tập trung khơi thông nguồn lực kiều bào trong các lĩnh vực tiên phong như AI, y tế, đổi mới sáng tạo, kinh tế xanh; phát huy hiệu quả từ diễn đàn kết nối và mạng lưới đổi mới sáng tạo. Thứ tư, nâng cao hiệu quả hỗ trợ pháp lý, phối hợp chặt chẽ với cơ quan đại diện và hội đoàn để bảo vệ lợi ích chính đáng, hỗ trợ ổn định cuộc sống và hội nhập bền vững; tích cực rà soát, xây dựng hệ thống pháp luật liên quan; đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật trong nước và sở tại. Thứ năm, đẩy mạnh lan tỏa văn hóa-tiếng Việt, chú trọng thế hệ thứ hai, thứ ba; tiếp tục triển khai Đề án Tôn vinh tiếng Việt, phát huy vai trò Sứ giả tiếng Việt, mở rộng Mạng lưới dạy và học tiếng Việt; gắn kết giữ gìn tiếng Việt với quảng bá bản sắc văn hóa dân tộc qua ẩm thực, trang phục, văn hóa dân gian và di sản, góp phần củng cố bản sắc dân tộc và tăng cường gắn kết với quê hương.
Nhìn chung, công tác người Việt Nam ở nước ngoài giai đoạn tới cần mang tính chủ động, sáng tạo, thích ứng cao, đổi mới từ tư duy đến phương thức triển khai với phương châm “Đồng hành - Đồng kiến tạo - Kết nối”. Hướng tới Hội nghị Ngoại giao lần thứ 33, việc thống nhất nhận thức, tư duy và hành động của ngành đối ngoại sẽ là kim chỉ nam cho Hội nghị Người Việt Nam ở nước ngoài toàn thế giới lần thứ 5 và hoàn thiện các văn kiện chiến lược. Đây là nền tảng vững chắc để 6,5 triệu kiều bào thực sự trở thành chủ thể đồng hành, cùng nhân dân trong nước hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc.
