Ông Trump hủy kết luận khoa học về khí nhà kính, đe dọa nền tảng luật môi trường Mỹ
Tổng thống Mỹ Donald Trump đã chính thức hủy bỏ kết luận khoa học quan trọng được thiết lập từ thời chính quyền Obama, trong đó khẳng định "khí thải nhà kính gây nguy hiểm cho con người". Động thái này, được công bố tại Nhà Trắng vào ngày 12/2, làm suy yếu nền tảng cốt lõi của phần lớn các quy định môi trường tại Hoa Kỳ, mở đường cho những thay đổi sâu rộng trong chính sách khí hậu quốc gia.
Nền tảng pháp lý bị lung lay
Kết luận khoa học bị hủy bỏ này vốn được thông qua vào năm 2009, đóng vai trò then chốt trong việc cho phép Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) thực thi các biện pháp hạn chế phát thải khí CO2, methane cùng bốn loại khí nhà kính khác từ nhiều nguồn bao gồm phương tiện giao thông, nhà máy điện và các ngành công nghiệp khác, dựa trên khuôn khổ của Đạo luật Không khí Sạch năm 1963.
Các chuyên gia môi trường và pháp lý dự báo quyết định của ông Trump sẽ kích hoạt một loạt hệ lụy nghiêm trọng:
- Tạo ra nhiều tác động tiêu cực về mặt môi trường lẫn kinh tế
- Khởi đầu cho những vụ kiện tụng phức tạp từ các nhóm bảo vệ môi trường
- Châm ngòi cho một trận chiến pháp lý kéo dài và tốn kém
Ngành công nghiệp được "cởi trói"
Hệ quả trực tiếp và rõ rệt nhất của thay đổi này là các ngành công nghiệp phát thải khí nhà kính, đặc biệt là lĩnh vực sản xuất ôtô, sẽ phải đối mặt với ít ràng buộc pháp lý hơn đáng kể. Kết luận năm 2009 xuất phát từ một báo cáo quy mô lớn của EPA, xác định sáu loại khí nhà kính - bao gồm CO2 và methane - là mối đe dọa đối với sức khỏe của các thế hệ hiện tại và tương lai, do khả năng giữ nhiệt trong khí quyển và làm gia tăng nhiệt độ toàn cầu.
EPA đã đưa ra báo cáo này sau phán quyết năm 2007 của Tòa án Tối cao Mỹ, khẳng định cơ quan này có trách nhiệm quản lý khí nhà kính theo Đạo luật Không khí Sạch và coi chúng là chất gây ô nhiễm không khí. Phán quyết đó đã mang lại tác động đáng kể: lượng phát thải khí nhà kính tại Mỹ đạt đỉnh vào cuối những năm 2000 và giảm dần trong những năm tiếp theo. Giờ đây, với việc kết luận khoa học bị hủy bỏ, phần lớn nền tảng pháp lý để hạn chế phát thải từ các ngành công nghiệp Mỹ cũng bị suy yếu.
Hậu quả môi trường và sức khỏe được dự báo
Theo ước tính từ Quỹ Bảo vệ Môi trường (Environmental Defense Fund), quyết định này có thể dẫn đến việc thêm 7,5 đến 18 tỷ tấn khí nhà kính được thải ra môi trường tính đến năm 2055 - con số này gấp khoảng ba lần lượng phát thải hàng năm hiện nay của Mỹ. Những hậu quả môi trường đi kèm dự kiến sẽ gây thiệt hại về sức khỏe và môi trường lên tới hàng nghìn tỷ USD.
"Khi tuyên bố hủy kết luận khoa học, EPA khẳng định việc duy trì các tiêu chuẩn phát thải khí nhà kính không phải là yêu cầu bắt buộc để hoàn thành sứ mệnh cốt lõi là bảo vệ sức khỏe con người và môi trường," một thông báo từ cơ quan này cho biết. Tuy nhiên, giới khoa học liên tục cảnh báo rằng các chất gây ô nhiễm, bao gồm khí nhà kính, có thể dẫn đến các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng và tử vong sớm.
Quỹ Bảo vệ Môi trường ước tính lượng phát thải gia tăng đến năm 2055 có thể gây ra từ 15.400 đến 58.000 ca tử vong sớm, cùng với hàng chục nghìn lượt nhập viện và hàng chục triệu cơn hen suyễn trong cùng thời kỳ.
Lợi ích kinh tế và thách thức xuất khẩu
Chính quyền Trump lập luận rằng việc hủy bỏ kết luận trên sẽ mang lại lợi ích kinh tế đáng kể, đặc biệt trong việc giảm giá thành sản xuất ôtô. Họ ước tính các nhà sản xuất có thể tiết kiệm khoảng 2.400 USD cho mỗi chiếc xe. Từ năm 2009, chính phủ Mỹ đã thực thi nhiều chính sách nhằm thúc đẩy hiệu suất tiết kiệm nhiên liệu và tăng số lượng xe điện, với Đạo luật Giảm Lạm phát dưới thời Tổng thống Joe Biden là một ví dụ điển hình.
Tuy nhiên, kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng, hàng loạt chính sách tương tự đã bị đảo ngược. Quyết định hủy kết luận khoa học nhận được sự hoan nghênh từ một số doanh nghiệp trong ngành ôtô. Hãng Ford chia sẻ với CNBC rằng điều này sẽ giúp giải quyết "sự mất cân bằng giữa các tiêu chuẩn khí thải hiện tại và lựa chọn của khách hàng", trong khi Liên minh Đổi mới Ôtô (Alliance for Automotive Innovation) cho rằng động thái này sẽ "khắc phục một số quy định về khí thải phi thực tế được ban hành dưới thời chính quyền tiền nhiệm".
Dù vậy, một câu hỏi lớn được đặt ra: các hãng ôtô Mỹ sẽ thay đổi mức độ phát thải đến đâu khi nhiều thị trường quốc tế vẫn áp dụng các mục tiêu khí hậu nghiêm ngặt? Michael Gerrard, chuyên gia luật khí hậu từ Đại học Columbia, nhận định rằng quy định mới thực chất có thể đẩy các nhà sản xuất ôtô Mỹ vào thế khó, khi khách hàng nước ngoài ngày càng không muốn mua xe từ một thị trường có tiêu chuẩn môi trường lỏng lẻo.
Bùng nổ các vụ kiện pháp lý
Năm 2011, Tòa án Tối cao Mỹ đã trao quyền quản lý phát thải khí nhà kính cho EPA, tước bỏ quyền này khỏi hệ thống tòa án. Với việc kết luận khoa học bị bãi bỏ, các chuyên gia pháp lý dự đoán phán quyết này có thể bị đảo ngược, dẫn đến sự gia tăng của các vụ kiện "gây phiền toái công cộng" (public nuisance) tại nhiều tòa án khác nhau.
Khái niệm "gây phiền toái công cộng" được định nghĩa là bất cứ điều gì cản trở quyền lợi của công chúng, và trong các vụ án môi trường, nó thường chỉ những hành vi xâm phạm đến sức khỏe và an toàn của cộng đồng. Trước phán quyết năm 2011, nhiều bang ở Mỹ đã khởi kiện các tập đoàn bị cáo buộc gây ô nhiễm để đòi bồi thường. Do đó, các công ty Mỹ có thể một lần nữa phải đối mặt với những hành động pháp lý tương tự.
"Đây có thể là một trường hợp kinh điển khác khi hành động của chính quyền Trump quay lại phản tác dụng," Robert Percival, giáo sư luật môi trường tại Đại học Maryland, nhận xét.
Nguy cơ tụt hậu trong cuộc đua năng lượng tái tạo
Trong khi Nhà Trắng nhấn mạnh đến khả năng tiết kiệm chi phí cho ngành công nghiệp ôtô, quyết định của ông Trump lại làm dấy lên những lo ngại về vị thế cạnh tranh của Mỹ trong cuộc đua năng lượng tái tạo toàn cầu. Chính quyền Biden từng thúc đẩy các chính sách khuyến khích phát triển công nghệ năng lượng tái tạo trong nước với hy vọng duy trì lợi thế cạnh tranh.
"Trong khi Mỹ rút lui khỏi các tiêu chuẩn về phương tiện xanh, phần còn lại của thế giới đang tăng tốc, và các nhà sản xuất ôtô Mỹ đang bị tụt lại phía sau," bà Margo T Oge, cựu lãnh đạo EPA, đánh giá. Bà chỉ ra sự gia tăng mạnh mẽ thị phần của xe điện do các công ty EU và Trung Quốc sản xuất trong vài năm qua.
"Nếu Mỹ từ bỏ các tiêu chuẩn của mình, chúng ta không cứu được ngành công nghiệp ôtô, mà đang bỏ rơi nó trên một hòn đảo của công nghệ lỗi thời," bà Oge nhấn mạnh trên Forbes.
Cựu Ngoại trưởng Mỹ John Kerry cũng chia sẻ quan điểm tương tự: "Trung Quốc hiện đang sản xuất nhiều năng lượng gió, năng lượng mặt trời hơn tất cả phần còn lại của thế giới cộng lại. Người Trung Quốc không phải bỗng dưng quyết định thay đổi toàn bộ nền kinh tế để đáp ứng tiêu chuẩn mới này. Quyết định trên được dẫn dắt bởi mong muốn bầu không khí sạch của người dân."
Những tranh cãi về gánh nặng kinh tế
Bất chấp những lập luận về nguy cơ tụt hậu, chính quyền Trump tiếp tục nhấn mạnh đến gánh nặng kinh tế do các quy định về khí thải tạo ra. Giám đốc EPA Lee Zeldin mô tả việc hủy kết luận khoa học là "hành động bãi bỏ quy định lớn nhất trong lịch sử Mỹ", tuyên bố rằng động thái này đang "tiết kiệm cho người nộp thuế Mỹ hơn 1.300 tỷ USD".
Diana Furchtgott-Roth, người từng làm việc tại Bộ Giao thông Vận tải trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, cho rằng các quy định về khí thải đã đẩy giá cả tăng cao và khiến nhiều hoạt động sản xuất chuyển sang những khu vực như Trung Quốc. "Việc giảm phát thải bằng cách ngừng sản xuất tại Mỹ rồi chuyển sang Trung Quốc hay Ấn Độ - những nơi ô nhiễm hơn - là vô nghĩa. Điều này hoàn toàn không giúp giảm lượng khí thải toàn cầu," bà nói.
Tuy nhiên, ông Kerry, cựu đặc phái viên về khí hậu của Mỹ, cảnh báo rằng quyết định bãi bỏ quy định trên sẽ gây ra thiệt hại khổng lồ cho con người và tài sản trên toàn thế giới, do biến đổi khí hậu đang khiến các hình thái thời tiết cực đoan trở nên thường xuyên và khốc liệt hơn. "Điều đó sẽ khiến chúng ta phải trả giá bằng sinh mạng, sức khỏe và vô số tiền thuế của người dân," ông Kerry kết luận.
