Năm 2025: Những kỷ lục đáng buồn của thiên tai cực đoan
Đối với tôi, một người từng là nạn nhân của trận lũ lịch sử năm 1999 tại Huế, 33 ngày theo dõi bão lũ miền Trung từ ngày 22/10/2025 là khoảng thời gian thử thách cảm xúc đến tận cùng. Cảm giác "người đơ ra" khi chứng kiến thủy điện sông Ba Hạ xả lũ với lưu lượng khủng khiếp: từ 14.740m³/s lên đến 16.100m³/s chỉ trong vòng 3 giờ đồng hồ. Những ngày tháng ấy, điện thoại không ngừng rung lên những tin nhắn kêu cứu. Mỗi dòng tin đọc được đều khiến tôi run rẩy. Dù cố gắng giữ tinh thần ổn định, tôi phải thừa nhận rằng cảm giác bất lực đó là thứ tổn thương tinh thần ghê gớm nhất.
Những con số biết nói về một năm thiên tai kỷ lục
Năm 2025 đánh dấu một năm thiên tai và thời tiết cực đoan trải dài từ Bắc vào Nam. Thiệt hại kinh tế ước tính lên đến 100.000 tỷ đồng theo thống kê ban đầu, với sản xuất bị gián đoạn nghiêm trọng, cần nhiều năm mới có thể phục hồi hoàn toàn.
Đáng chú ý, năm 2025 ghi nhận kỷ lục về số xoáy thuận nhiệt đới hình thành và di chuyển trên Biển Đông với 21 cơn bão, vượt qua kỷ lục của năm 2017. Trong đó:
- Bão số 3 với hoàn lưu mưa lớn khiến mực nước hồ Bản Vẽ vượt mức lũ kiểm tra và vượt tần suất lũ 5.000 năm, gây ra trận lụt kinh hoàng ở phía Tây Nghệ An.
- Bão số 10 lịch sử có tổng thời gian quần thảo trên đất liền lâu nhất.
- Hoàn lưu bão số 11 gây lụt lịch sử tại Thái Nguyên, Lạng Sơn, Bắc Ninh và Hà Nội.
Năm 2025 cũng chứng kiến những trận lụt lớn phá vỡ các đỉnh lũ từ thế kỷ trước:
- Mực nước sông Vu Gia ở Quảng Nam vượt đỉnh lũ lịch sử năm 1964.
- Mực nước sông Bồ ở Huế vượt đỉnh lũ năm 1999.
- Gần cuối năm, Đắk Lắk (phần Phú Yên cũ), Khánh Hòa và Lâm Đồng phải đối mặt với lũ lớn chưa từng có.
Khi thiên tai vượt quá ngưỡng chịu đựng
Theo lý thuyết phòng chống thiên tai, một khu vực được coi là có khả năng chống chịu khi hệ sinh thái, cơ sở hạ tầng và kiến thức người dân đủ sức đương đầu. Tuy nhiên, khi lượng mưa vượt quá 1.000 mm/48 giờ, hầu hết các công trình hạ tầng đều khó lòng chống chịu nổi.
Sự vượt ngưỡng của thiên tai cực đoan thể hiện rõ qua số liệu đo mưa tháng 10 và tháng 11. Tại đỉnh Bạch Mã, lượng mưa một ngày (từ 19h ngày 26 đến 19h ngày 27/10) lên đến 1.739mm, gần bằng lượng mưa trung bình cả năm trên toàn lãnh thổ Việt Nam (1.400-2.400mm). Đây là lượng mưa trong 24 giờ lớn nhất thế giới ở thế kỷ 21 từng được ghi nhận.
Các phân tích khoa học chỉ ra mối tương quan rõ ràng giữa biến đổi khí hậu và thiên tai cực đoan. Khi nhiệt độ trung bình toàn cầu có xu hướng vượt ngưỡng cao hơn 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp, thiên tai ngày càng gia tăng. Sự chuyển pha liên tục giữa El Nino và La Nina với các pha trung tính ngắn khiến khí quyển luôn trong trạng thái bất ổn định.
Năm giải pháp cấp thiết để thích ứng với thiên tai cực đoan
Thứ nhất, lập kế hoạch ứng phó chi tiết: Mỗi đơn vị từ cấp thôn, xã đến cấp tỉnh cần xây dựng kế hoạch ứng phó với thiên tai cực đoan theo từng kịch bản và loại hình thiên tai khác nhau, kèm theo kế hoạch hành động và mức độ huy động nguồn lực tương ứng.
Thứ hai, phổ thông hóa thông tin cảnh báo rủi ro: Cần cụ thể hóa thông tin dự báo và cảnh báo để người dân dễ hiểu hơn. Thay vì thông báo "sẽ đi vào tọa độ nào", nên dự báo liệu bão có đi vào địa bàn của họ hay không. Đối với dự báo lũ trên sông, cần chuyển đổi thông tin từ cấp báo động 1, 2, 3 thành dự báo mức lụt tại các khu dân cư.
Thứ ba, hiện đại hóa công tác cảnh báo thiên tai: Cần đầu tư xây dựng ứng dụng dự báo và cảnh báo thiên tai qua điện thoại di động, lắp đặt hệ thống giám sát mực nước bằng camera thời gian thực tại các hồ chứa và hệ thống sông. Ở những nơi có nguy cơ cao về bão lũ, cần lắp đặt hệ thống còi báo động.
Thứ tư, xây dựng đội ngũ tình nguyện viên và nguồn lực cứu hộ: Mỗi địa phương thường xuyên xảy ra ngập lụt nên thành lập các đội cano cứu hộ được tập huấn bài bản, được chính quyền địa phương công nhận và phối hợp. Các đội nhóm này có thể tham gia vào mạng lưới cứu hộ quốc gia để hỗ trợ lẫn nhau.
Thứ năm, xây dựng kịch bản cứu trợ và phục hồi sau thiên tai: Cần có kịch bản cứu trợ tổng thể để tránh tình trạng nơi thừa, nơi thiếu. Ngay sau khi thiên tai xảy ra, các địa phương cần có bộ công cụ đánh giá nhanh về nhu cầu khẩn cấp và điều chỉnh kịch bản ứng phó kịp thời.
Kiên cường trong nghịch cảnh
Trong các chương trình xuyên suốt từ lũ lụt ở Thái Nguyên đến lũ lụt ở Nam Trung Bộ, điều khiến tôi nể phục người Việt nhất chính là sự kiên cường và nghĩa tình đồng bào. Có những nơi vừa trải qua trận lụt lịch sử tưởng chừng không gượng dậy nổi như Thanh Hóa, Thái Nguyên, Huế, Quảng Nam... thế nhưng chính họ lại là những người tiên phong cứu trợ cho các vùng thiên tai mới.
Con người cũng đang góp phần vào thiên tai cực đoan thông qua việc chặt phá rừng, phát thải ô nhiễm và thu hẹp không gian sống an toàn. Những sự kiện thiên tai liên tiếp buộc chúng ta phải đặt câu hỏi: khi nào mới không phải lo lắng về nguy cơ bão lụt? Chúng ta có thể nâng cao nền nhà để tránh lụt, nhưng đó chỉ là thích ứng tự phát. Cách thích ứng lâu dài hơn là cần nhìn rộng ra khỏi căn nhà của mình, hành động để trồng mới và bảo vệ những cánh rừng, giữ lại từng cái cây, hồ nước và dòng sông, qua đó bảo vệ không gian sống một cách hài hòa với thiên nhiên.
