Chuyên gia cảnh báo rủi ro khi 'đạp lút ga' kiểm định khí thải xe cũ tại Việt Nam
Việc kiểm định khí thải ô tô bằng cách "đạp lút ga" khi xe đứng yên, áp dụng từ ngày 1.3, đang gây lo ngại về nguy cơ hư hỏng động cơ, đặc biệt với phương tiện cũ. Ông Nguyễn Minh Đồng, chuyên gia xử lý khí thải từng làm việc tại Tập đoàn ô tô Volkswagen (Đức), chia sẻ phân tích chi tiết về vấn đề này.
Trạng thái 'phi tự nhiên' và rủi ro tiềm ẩn
Theo ông Đồng, hành động "đạp lút ga" khi xe đứng yên đưa động cơ vào trạng thái không tải nhưng ở vòng tua cực đại, một tình huống rất "phi tự nhiên". Ông nhấn mạnh rằng không phải cứ thao tác này là động cơ sẽ hỏng ngay. Với xe đời mới, được bảo dưỡng tốt và có hệ thống giới hạn vòng tua (rev limiter), các lần tăng ga ngắn trong kiểm định thường nằm trong khả năng chịu tải.
Tuy nhiên, hệ thống giới hạn vòng tua chỉ chặn ngưỡng tối đa, không loại bỏ được các rủi ro do tăng tốc đột ngột như sốc nhiệt, thiếu bôi trơn hay áp lực cơ học tức thời. Điều đáng lo ngại là tại Việt Nam, một tỷ lệ không nhỏ phương tiện, đặc biệt xe chạy dầu diesel, xe tải nhẹ và xe kinh doanh vận tải đã qua nhiều năm sử dụng.
Với nhóm xe này, dầu bôi trơn có thể không còn đạt chất lượng tối ưu, khe hở cơ khí tăng theo thời gian, và hệ thống làm mát phản ứng chậm. Khi đạp ga đột ngột để đưa động cơ lên 3.500 - 5.500 vòng/phút trong vài giây và lặp lại nhiều lần, sẽ tạo ra tổ hợp điều kiện bất lợi: vòng tua tăng nhanh, áp suất buồng đốt tăng mạnh, trong khi màng dầu bôi trơn chưa kịp ổn định.
Động cơ diesel, với tỷ số nén cao và các bộ phận máy nặng hơn, chịu áp lực cơ học lớn lên pít tông, thanh truyền và trục khuỷu. Nếu kết hợp với tình trạng kỹ thuật xe không tốt, nguy cơ mài mòn nhanh, kẹt pít tông, thậm chí gãy tay biên là hoàn toàn có thể xảy ra.
Phương pháp đo khí thải: Cực hạn không đại diện cho thực tế
Ông Đồng cho biết, cơ quan quản lý lập luận rằng cần đo khí thải ở trạng thái phát thải lớn nhất để đánh giá đúng. Về mặt kỹ thuật, điều này có cơ sở vì khi "ép" động cơ lên vùng vòng tua cao, các bất thường của hệ thống phun nhiên liệu hay xử lý khí thải sẽ bộc lộ rõ hơn.
Tuy nhiên, ông chỉ ra rằng "đo được mức phát thải lớn nhất" không đồng nghĩa với "đánh giá đúng mức phát thải trong thực tế sử dụng". Hai mục tiêu này khác biệt: một là phép thử cực hạn để xem phản ứng động cơ, còn một là đánh giá ô nhiễm trong phần lớn thời gian lưu thông.
Ông giải thích: "Ở Việt Nam, tốc độ tối đa trên cao tốc không vượt quá 120 km/giờ, và động cơ diesel thường đạt mô-men xoắn cực đại trong khoảng 1.600 - 2.800 vòng/phút. Trong vận hành thực tế, động cơ chủ yếu làm việc ở dải vòng tua trung bình thấp. Lấy kết quả đo ở vùng vòng tua cực cao để đại diện cho hành vi phát thải thường xuyên là không chặt chẽ."
Ngoài ra, trạng thái tăng ga đột ngột có thể làm độ khói tăng do cơ chế cháy không ổn định, chứ không chỉ vì xe "bẩn" sẵn. Khi đạp lút ga, lượng nhiên liệu tăng nhanh trong khi lưu lượng không khí có độ trễ, dẫn đến hỗn hợp "giàu nhiên liệu", cháy không hoàn toàn và sinh nhiều muội than.
Kinh nghiệm quốc tế và đề xuất cải tiến
Ông Đồng so sánh: một số nước như Anh vẫn dùng phép thử tăng ga tự do cho xe diesel, nhưng với điều kiện chặt chẽ và giới hạn thời gian. Ở Mỹ, trọng tâm là hệ thống chẩn đoán điện tử OBD, theo dõi dữ liệu khí thải trong suốt quá trình vận hành. Châu Âu áp dụng chu trình thử WLTP mô phỏng vận hành thực tế và đo khí thải ngoài đường (RDE).
Ông đề xuất ba điểm thay đổi cho Việt Nam:
- Phân biệt phương pháp đo: Xe đời mới có hệ thống OBD nên đọc dữ liệu thay vì "ép" động cơ; xe cũ cần đo khói nhưng phải kiểm soát rủi ro và coi là bước sàng lọc.
- Xác định trạng thái đo phù hợp: Tránh lấy trạng thái cực hạn làm đại diện cho điều kiện lưu thông bình thường, mà bám sát thực tế vận hành.
- Gắn kiểm định với xử lý: Không chỉ dừng ở kết luận đạt hay không đạt, mà cần chỉ ra nguyên nhân và buộc khắc phục, như hỗ trợ lắp đặt bộ xúc tác (catalytic converter) với giá 50 - 150 USD.
Ông kết luận: "Cách tiếp cận hợp lý là kết hợp kiểm định, sàng lọc và can thiệp kỹ thuật, đặc biệt với lượng lớn xe cũ tại Việt Nam, để vừa bảo vệ động cơ, vừa kiểm soát hiệu quả ô nhiễm môi trường."
