Đề thi tuyển sinh lớp 10 và tốt nghiệp THPT năm 2026 tại TP.HCM phản ánh rõ rệt sự đổi mới của giáo dục khi chuyển từ kiểm tra kiến thức thuộc lòng sang đánh giá năng lực tư duy của người học. Trước thực tế này, nhà trường buộc phải thay đổi cách dạy và trang bị cho học sinh những năng lực nền tảng ngay từ bậc tiểu học.
Học sinh cần hiểu bản chất thay vì học thuộc lòng
Chị Phương Anh, có con học tiểu học tại phường An Phú Đông, TP.HCM, đã thay đổi cách giúp con ôn tập cuối năm. Thay vì bắt con đọc thuộc đề cương, chị đặt câu hỏi: "Vì sao con phải học bảng cửu chương? Ví dụ ở phép nhân 3x9=27, có thể diễn giải bằng phép cộng được không?" Chị cũng hướng dẫn con lập sơ đồ tư duy bố cục cho bài viết sáng tạo. "Sợ nhất là trẻ cầm đề cương bài văn mẫu về học thuộc ra rả, nhưng đến khi ra một đề bài khác, các con 'bế tắc'", người mẹ chia sẻ.
Theo chị Phương Anh, khi học hiểu, học sinh có khả năng tìm tòi và ứng biến trước các tình huống. "Khi con hiểu về phép cộng, phép nhân, hiểu bản chất về diện tích, chu vi, con sẽ thấy việc học toán thật thú vị chứ không phải chỉ ra rả học thuộc làu làu công thức nhưng không hiểu ý nghĩa bài toán mình vừa làm được", chị nói.
Giáo viên tiểu học thay đổi phương pháp giảng dạy
Thầy Nguyễn Tấn Sang, giáo viên Trường tiểu học Nguyễn Văn Trân, xã Hưng Long, TP.HCM, khẳng định điều quan trọng ở bậc tiểu học không phải là nhồi nhét kiến thức của cấp trên mà là trang bị cho các em bộ công cụ về phương pháp tư duy, khả năng tự học và kỹ năng giải quyết vấn đề. Thầy Sang giúp học sinh hiểu bản chất vấn đề thay vì ghi nhớ máy móc thông qua các tiết học trải nghiệm, thảo luận nhóm, trò chơi học tập và đặt câu hỏi mở.
"Ví dụ trong môn toán lớp 2, thay vì chỉ yêu cầu học sinh thực hiện phép tính, tôi đưa ra các tình huống gần gũi trong cuộc sống để các em phân tích, lựa chọn cách giải phù hợp. Trong môn tiếng Việt, các em được khuyến khích bày tỏ suy nghĩ cá nhân, liên hệ thực tế và sáng tạo trong cách diễn đạt", thầy Sang cho hay.
Tại Trường tiểu học Nguyễn Trường Tộ, phường Xóm Chiếu, TP.HCM, học sinh được khuyến khích đặt câu hỏi cho giáo viên. Thầy Phan Anh Tuấn, Hiệu trưởng nhà trường, cho biết trong môn toán, thầy cô tạo các tình huống gần gũi với cuộc sống để học sinh tìm cách giải quyết và lý giải vì sao chọn cách làm đó. Ở môn tiếng Việt, giáo viên chú trọng phát triển năng lực đọc hiểu, bày tỏ quan điểm cá nhân và liên hệ thực tiễn.
"Chẳng hạn, khi học một bài đọc về lòng trung thực, thay vì chỉ hỏi học sinh nhân vật đã làm gì, chúng tôi hỏi mở như 'Nếu em ở trong tình huống đó, em sẽ lựa chọn như thế nào?' hay 'Em có đồng tình với cách xử lý của nhân vật không? Vì sao?'", thầy Tuấn nêu ví dụ. Sau khi đọc câu chuyện về bảo vệ môi trường, học sinh liên hệ thực tế ở trường, khu dân cư và đề xuất việc làm cụ thể để giảm rác thải nhựa. Mỗi học sinh có thể đưa ra góc nhìn khác nhau và được khuyến khích giải thích, bảo vệ ý kiến của mình.
Thầy Tuấn nhấn mạnh: "Điều quan trọng nhất ở tiểu học không phải là dạy các em biết thật nhiều kiến thức, mà là hình thành khả năng đặt câu hỏi, biết tìm tòi, biết hợp tác và có tư duy độc lập. Khi có được những năng lực nền tảng đó, học sinh sẽ thích ứng tốt với các kỳ thi theo định hướng phát triển năng lực cũng như với một xã hội luôn thay đổi từng ngày".
Giáo viên phải là người đổi mới trước tiên
Cô Nguyễn Yến Nhi, giáo viên chủ nhiệm lớp 5, Trường tiểu học Thuận Kiều, phường Đông Hưng Thuận, TP.HCM, so sánh chương trình cũ với mô hình "cô đọc - trò chép" còn chương trình mới áp dụng mô hình lớp học đảo ngược: học sinh tự đọc, tự tìm hiểu thông tin trước, sau đó lên lớp giáo viên và học sinh cùng thảo luận. "Học sinh có thể trình bày nhiều cách giải bài toán, miễn ra đáp án đúng. Chúng tôi dạy nhiều bài toán thực tế, như tính thời gian di chuyển đến trường hay tính tỷ số phần trăm khi có chương trình khuyến mại giảm giá 10-20% ở siêu thị", cô Nhi kể.
Tuy nhiên, theo cô Nhi, không phải lúc nào học sinh cũng dám bày tỏ ý kiến khác biệt. Nhiều em vẫn muốn "an toàn" nên viết bài tập làm văn rập khuôn, đọc "na ná" nhau. Vì vậy, để xóa "học vẹt" và khuyến khích sự khác biệt, giáo viên phải là người đổi mới và khuyến khích học sinh dám suy nghĩ, dám sai, dám phản biện.
Thầy Trần Thái, Hiệu trưởng kiêm giáo viên ngữ văn Trường tiểu học và trung học Athena Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, cho biết nhìn từ đề thi ngữ văn tốt nghiệp THPT 2026, chất lượng đội ngũ giáo viên là yếu tố then chốt. "Nếu muốn học sinh có tư duy độc lập, giáo viên phải là người có tư duy độc lập. Nếu muốn học sinh có góc nhìn rộng mở, giáo viên phải là người có góc nhìn rộng mở. Nếu muốn học sinh học tập suốt đời, giáo viên trước hết phải là những người học tập suốt đời. Một đề thi có thể thay đổi cách đánh giá học sinh, nhưng chỉ có những người thầy không ngừng học hỏi và phát triển mới có thể thay đổi chất lượng của cả một nền giáo dục", thầy Thái nhấn mạnh.
Đánh giá vì sự tiến bộ, không so sánh học sinh với nhau
Bộ GD-ĐT ban hành Thông tư số 27/2020/TT-BGDĐT quy định đánh giá học sinh tiểu học. Điều 4 của Thông tư nêu rõ: đánh giá học sinh thông qua mức độ đáp ứng yêu cầu cần đạt và biểu hiện cụ thể về các thành phần năng lực của từng môn học, hoạt động giáo dục và những biểu hiện phẩm chất, năng lực theo yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông cấp tiểu học. Đánh giá thường xuyên bằng nhận xét, đánh giá định kỳ bằng điểm số kết hợp nhận xét; kết hợp đánh giá của giáo viên, học sinh và cha mẹ học sinh, trong đó đánh giá của giáo viên là quan trọng nhất.
Thông tư nhấn mạnh việc đánh giá vì sự tiến bộ của học sinh, coi trọng động viên, khuyến khích sự cố gắng; giúp học sinh phát huy tối đa khả năng; đảm bảo kịp thời, công bằng, khách quan; không so sánh học sinh này với học sinh khác, không tạo áp lực cho học sinh, giáo viên và cha mẹ học sinh.
Cuối năm học 2025-2026, Sở GD-ĐT TP.HCM ra công văn hướng dẫn tổ chức kiểm tra, đánh giá định kỳ cuối năm. Công văn nhấn mạnh việc ôn tập với cấp tiểu học thực hiện tại lớp học; đối với lớp học 2 buổi/ngày, không giao bài tập về nhà; không tổ chức dạy học theo đề cương, bài mẫu mang tính áp đặt; không yêu cầu học sinh học thuộc bài mẫu.
