Dự thảo Thông tư về tổ chức các hoạt động giáo dục tăng cường và hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học do Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố đang đặt ra nhiều câu hỏi pháp lý. Một hoạt động không thuộc Chương trình giáo dục phổ thông nhưng được quản lý như chính khóa và cho phép nhà trường thu tiền liệu có địa vị pháp lý rõ ràng? Theo luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TP.HCM), đây là một loại hình đặc biệt, nếu là nghĩa vụ học tập thì học sinh phải tham gia và ai chịu chi phí? Nếu là dịch vụ, quyền lựa chọn của phụ huynh phải được bảo đảm ra sao?
Định nghĩa và phân loại hoạt động giáo dục
Dự thảo phân chia hoạt động trong nhà trường thành ba nhóm: Hoạt động giáo dục chính khóa (các môn học thuộc chương trình do Bộ GD-ĐT ban hành); hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học (tổ chức ngoài thời gian chính khóa, tự nguyện đăng ký); và hoạt động giáo dục tăng cường – nằm giữa hai nhóm này. Theo khoản 2 điều 2 dự thảo, giáo dục tăng cường không thuộc nội dung chương trình phổ thông nhưng được thực hiện trong khung thời gian tổ chức hoạt động giáo dục của nhà trường và được quản lý như hoạt động chính khóa. Khoản 2 điều 3 xác định đây là bộ phận của kế hoạch giáo dục nhà trường. Điều 4 quy định hoạt động này được tổ chức trong thời gian thực hiện kế hoạch giáo dục, ưu tiên sử dụng giáo viên, lớp học, phòng thí nghiệm, phòng học bộ môn của trường.
Tính chất lửng lơ: bắt buộc hay tự nguyện?
So với hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học, dự thảo nhiều lần khẳng định nguyên tắc tự nguyện: học sinh và cha mẹ được đăng ký, lựa chọn nội dung; hoạt động tổ chức ngoài thời gian chính khóa; khoản thu phải có sự đồng thuận của phụ huynh và thực hiện theo nguyên tắc lấy thu bù chi. Trong khi đó, với giáo dục tăng cường, dự thảo không có quy định tương tự. Nhà trường khảo sát nhu cầu, lấy ý kiến các bên liên quan rồi người đứng đầu cơ sở giáo dục phê duyệt kế hoạch. Nhưng khảo sát nhu cầu không đồng nghĩa với việc từng phụ huynh đồng ý cho con tham gia. Lấy ý kiến cũng khác với trao quyền từ chối. Điểm a khoản 1 điều 11 quy định mức thu dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục tăng cường được thực hiện theo quyết định của địa phương, không kèm nguyên tắc tự nguyện hoặc yêu cầu sự đồng thuận của cha mẹ học sinh. Điều này có thể dẫn tới hai cách hiểu đều khó thuyết phục.
Hệ lụy từ tính chất mơ hồ
Nếu giáo dục tăng cường là hoạt động bắt buộc, nhà trường có thể xếp vào kế hoạch giáo dục và yêu cầu tất cả học sinh tham gia. Tuy nhiên, việc thu thêm tiền cần được giải thích chặt chẽ, nhất là trong bối cảnh học sinh phổ thông công lập được miễn học phí. Nếu là dịch vụ không bắt buộc, dự thảo phải xác nhận rõ quyền không tham gia của học sinh, đồng thời quy định học sinh không đăng ký sẽ học gì, ở đâu và được bảo đảm quyền lợi thế nào trong khoảng thời gian đó. Nhiều năm qua, phụ huynh đã bức xúc với các chương trình liên kết chèn vào giờ học chính khóa. Ranh giới nội dung cũng chưa rõ: giáo dục tăng cường dự kiến bao gồm nhiều nội dung vốn đã hiện diện trong chương trình phổ thông hoặc thuộc trách nhiệm của nhà trường. Dự thảo yêu cầu không trùng lặp nhưng chưa đưa ra tiêu chí phân biệt giữa củng cố, mở rộng hợp pháp và dạy lại, dạy trước hoặc chuyển trách nhiệm chính khóa thành dịch vụ thu tiền. Những môn liên kết từng gây tranh cãi hoàn toàn có thể trở lại với tên gọi mới là 'giáo dục tăng cường'.
Cơ chế thu phí và quyền lựa chọn
Điều 99 Luật Giáo dục hiện hành cho phép thu tiền đối với dịch vụ phục vụ và hỗ trợ hoạt động giáo dục không được ngân sách nhà nước bảo đảm hoặc chưa cấu thành trong học phí. Vấn đề không nằm ở việc thu tiền là trái pháp luật, mà là khoản thu đó dành cho dịch vụ tự nguyện hay một phần kế hoạch giáo dục bắt buộc. Dự thảo nhiều lần dẫn chiếu nghị quyết của HĐND cấp tỉnh về mức thu, nhưng theo khoản 4 điều 99 Luật Giáo dục sửa đổi và Nghị định 66/2026/NĐ-CP, UBND cấp tỉnh quyết định danh mục, mức thu và cơ chế quản lý thu chi. Giải pháp không phải loại bỏ giáo dục tăng cường, mà cần xác định rõ địa vị pháp lý. Nếu nội dung thiết yếu, áp dụng với mọi học sinh, Nhà nước cần bảo đảm kinh phí hoặc có chính sách miễn giảm. Nếu là dịch vụ có thu tiền, việc tham gia phải tự nguyện, nhà trường không được xếp lịch buộc phụ huynh vào thế đã rồi. Học sinh không tham gia phải có hoạt động thay thế, không bị tách biệt hay đánh giá bất lợi. Dự thảo cũng cần yêu cầu công khai mức thu, dự toán chi phí, nội dung chương trình, đơn vị liên kết, hợp đồng, tiêu chí lựa chọn nhân sự và kết quả đánh giá chất lượng. Có trần thu chưa chắc ngăn được lạm thu nếu phụ huynh không có quyền lựa chọn và không biết tiền được sử dụng thế nào. Trước khi đưa giáo dục tăng cường vào kế hoạch nhà trường, dự thảo cần xác định dứt khoát: đây là nghĩa vụ học tập hay quyền lựa chọn. Bởi một hoạt động không thể vừa được quản lý như chính khóa để bảo đảm sự tham gia, vừa được coi là dịch vụ để thu thêm tiền, trong khi quyền từ chối của người học vẫn còn bỏ ngỏ.
