Xã Mường Hoa, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình, là địa bàn sinh sống chủ yếu của đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó dân tộc Mường chiếm 98,5% dân số. Cộng đồng người Mường nơi đây vẫn giữ gìn không gian sinh hoạt trong những nếp nhà sàn truyền thống lợp bằng lá cọ, cùng nhiều giá trị văn hóa đặc trưng, tạo nguồn tài nguyên độc đáo cho du lịch.
Di sản chiêng Mường và đời sống tâm linh
Di sản chiêng Mường gắn liền với đời sống tâm linh, là nhạc cụ giao tiếp với thần linh và được cộng đồng trân trọng, phát huy trong các ngày Tết, dịp lễ hội, sự kiện trọng đại của xóm, bản. Những nét văn hóa đẹp trong lời ăn, tiếng nói, trang phục truyền thống, ẩm thực... được người dân tiếp nối, trao truyền từ đời này sang đời khác. Kho tàng văn hóa phong phú của Mường Hoa bao gồm Mo Mường, các làn điệu dân ca, lễ hội Chùa Kè, kiến trúc nhà sàn. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển du lịch cộng đồng và du lịch văn hóa của địa phương.
Xóm Ngòi - điểm nhấn du lịch cộng đồng
Một trong những điểm nhấn về bản sắc văn hóa ở Mường Hoa là xóm Ngòi - ngôi làng Mường hoang sơ nằm bên hồ Hòa Bình, gần như chưa bị tác động bởi nhịp sống hiện đại. Chị Đặng Thị Dung, du khách đến từ Hà Nội, chia sẻ: “Xóm Ngòi để lại trong tôi những ấn tượng về khung cảnh yên bình và tình cảm người dân bản mộc mạc cùng những nét đẹp văn hóa bản địa rất độc đáo. Trong hành trình khám phá nơi đây, tôi đã trải nghiệm lưu trú tại nhà dân, tham gia các hoạt động nuôi cá lồng bè, cùng ngư dân cất vó cá, nấu ăn... Thú vị nhất là được thưởng thức những tiết mục văn nghệ trình tấu chiêng, các làn điệu dân ca Mường đặc sắc”.
Lễ hội Chùa Kè - nét văn hóa tâm linh đặc sắc
Lễ hội Chùa Kè chính thức được chính quyền và người dân địa phương phục dựng và tổ chức thường niên từ năm 2016. Từ đó, lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu tinh thần của người dân mà còn là dịp tri ân cội nguồn, nhắc nhở mọi người giữ gìn phong tục đẹp, gắn kết cộng đồng và thu hút du khách đến tham quan, trải nghiệm. Trong tâm thức của người dân địa phương, Chùa Kè là một ngôi cổ tự, minh chứng cho tín ngưỡng thờ Bụt đá rất phổ biến tại các vùng miền núi trong tỉnh. Lễ hội Chùa Kè được tổ chức vào ngày 16 tháng 2 âm lịch hằng năm, gồm phần lễ và phần hội. Phần lễ diễn ra trang nghiêm với nghi lễ cúng Phật bà và các vị thần linh. Phần hội có các hoạt động văn hóa, văn nghệ như thi sắc bùa, hát đối đáp, Thường rang - Bộ mẹng; các trò chơi dân gian sôi nổi như ném còn, kéo co, đi cà kheo, bắn nỏ.
Giải pháp bảo tồn và phát triển du lịch
Nhằm bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, chính quyền địa phương thường xuyên tổ chức các hội thi, hội diễn lồng ghép với hoạt động chào mừng các ngày lễ lớn, thu hút đông đảo người dân đến xem, cổ vũ; đẩy mạnh tuyên truyền bằng nhiều hình thức để lớp trẻ hiểu và có ý thức gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa dân tộc Mường. Em Bùi Thị Mai ở xóm Ngòi cho biết: “Thế hệ trẻ như em hiểu rằng, cần phải gìn giữ những lời ca, tiếng hát, điệu múa của dân tộc Mường để tránh bị mai một. Đó là những nét văn hóa độc đáo của người Mường chúng em”.
Việc lưu giữ bản sắc văn hóa còn gắn với phát triển du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm văn hóa, thúc đẩy phát triển dịch vụ-du lịch vùng lòng hồ sông Đà kết hợp bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa các di tích quốc gia Động Thác Bờ, Động Hoa Tiên và mô hình du lịch cộng đồng, lưu trú tại nhà dân (homestay) ở xóm Ngòi. Cùng với tài nguyên thiên nhiên, văn hóa bản địa được xác định là giá trị cốt lõi để thu hút khách.
Định hướng chiến lược của địa phương
Đồng chí Đinh Sơn Tùng, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Mường Hoa, cho biết Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã Mường Hoa lần thứ I xác định một trong bốn đột phá chiến lược của nhiệm kỳ mới là phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch. Hiện thực hóa mục tiêu này, địa phương tập trung thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp như: triển khai có hiệu quả các dự án về công tác bảo tồn, phát huy bản sắc, không gian văn hóa dân tộc Mường trên địa bàn; tập trung khôi phục các phong tục tập quán, lễ hội, nghề thủ công, mo Mường, chữ viết, tiếng nói, trang phục truyền thống, kiến trúc nhà sàn, các làn điệu dân ca; tăng cường đào tạo người dân địa phương làm du lịch cộng đồng, giúp người dân vừa giữ gìn văn hóa, vừa nâng cao thu nhập; tuyên truyền quảng bá tiềm năng, thế mạnh để thu hút du khách.
Địa phương tập trung thúc đẩy phát triển dịch vụ-du lịch vùng hồ sông Đà đi đôi với bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa Mường kết hợp khai thác tiềm năng du lịch tự nhiên hiện có. Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường gắn với phát triển du lịch đang trở thành nét độc đáo của vùng hồ Hòa Bình, thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế.
