Chỉ trong vài tháng qua, hàng loạt trường đại học tại Trung Quốc đã cắt giảm các chương trình đào tạo ngôn ngữ và biên-phiên dịch, đồng thời mở ra những chuyên ngành mới như Trí tuệ nhân tạo hiện thân (Embodied Intelligence) và Kinh tế tầm thấp (Low-altitude economy). Một khảo sát công bố vào tháng 5 theo dõi 70 trường đại học cho thấy: 8 chương trình tiếng Nhật, 5 chương trình tiếng Đức và 5 ngành dịch thuật đã bị khai tử trong kỳ tuyển sinh tới.
Áp lực từ AI và tái cơ cấu kinh tế
“Trong nhiều năm, ngôn ngữ là một trong những khối ngành tăng trưởng nhanh nhất tại các đại học Trung Quốc”, MyCOS, công ty tư vấn giáo dục hàng đầu Trung Quốc, nhận định trong báo cáo. “Tuy nhiên, những biến động địa chính trị toàn cầu cùng sự trỗi dậy thần tốc của các công cụ dịch thuật AI đang buộc các ngành học này phải tư duy lại cách đào tạo sinh viên”.
Sự chuyển dịch này cho thấy giáo dục đại học Trung Quốc đang chuẩn bị cho một tương lai do AI thống trị. Đây cũng là thách thức chung của giáo dục đại học toàn cầu, khi các trường đứng trước áp lực phải chứng minh giá trị trong thế giới mà AI viết tốt hơn, lập trình nhanh hơn, dịch chuẩn hơn và phân tích dữ liệu nhạy bén hơn con người.
Phản ứng khác nhau giữa Trung Quốc và Mỹ
Chia sẻ với tờ Rest of World, ông Shaohua Fang, nghiên cứu sinh hậu tiến sĩ ngành ngôn ngữ học ứng dụng tại Đại học Purdue, cho biết các trường đại học trên thế giới cũng đang tìm cách thiết kế lại các chương trình ngôn ngữ. “Sự phát triển với tốc độ chóng mặt của AI chắc chắn đã ảnh hưởng đến động lực theo học ngành ngôn ngữ của sinh viên. Những con đường sự nghiệp truyền thống như dịch thuật hay giảng dạy đang bị thách thức nghiêm trọng”, ông Fang – sắp đảm nhiệm vị trí Trợ lý giáo sư ngành Ngôn ngữ học và Tâm lý học tại Đại học Montclair State – nhận định.
Tuy nhiên, khác với Mỹ – nơi các trường đại học được tự chủ phần lớn trong việc quyết định chương trình đào tạo, các trường đại học Trung Quốc hoạt động dưới sự phê duyệt nghiêm ngặt của chính phủ. Bà Yingyi Ma, giáo sư xã hội học tại Đại học Syracuse, phân tích: “Tại Trung Quốc, phản ứng mang tính tập trung và từ trên xuống. AI được tích hợp thẳng vào quy hoạch giáo dục quốc gia và các ngành học mới. Ở Mỹ, phản ứng mang tính phân tán hơn, phụ thuộc vào sự linh hoạt của từng trường, từng khoa và từng giảng viên”.
Các ngành học mới được phê duyệt
Vào tháng 4, Bộ Giáo dục Trung Quốc đã cấp phép cho 9 trường đại học bắt đầu tuyển sinh ngành Trí tuệ nhân tạo hiện thân – thuật ngữ chỉ các công nghệ AI có hình thể vật lý như máy móc tự hành và robot nhân hình. Cơ quan này cũng phê duyệt tổng cộng 38 ngành học mới cho năm học tới, phần lớn tập trung vào công nghệ và số hóa. Các chương trình mới bao gồm AI thương mại, trí tuệ dữ liệu, quản lý kinh tế tầm thấp, kỹ thuật thiết bị bán dẫn, và khoa học - kỹ thuật đất hiếm.
Tuyên bố chính thức của Bộ Giáo dục Trung Quốc khẳng định, các ngành học mới này nhằm hỗ trợ các ngành công nghiệp chiến lược của quốc gia, nâng cấp các lĩnh vực truyền thống và xây dựng chuỗi cung ứng nhân tài cho tăng trưởng kinh tế tương lai.
Làn sóng cắt giảm trước đây
Cuộc tái cơ cấu hiện tại là sự tiếp nối của các làn sóng điều chỉnh chương trình học gắn liền với mục tiêu phát triển của chính phủ. Giai đoạn 2020 - 2024, các ngành liên quan đến thương mại điện tử là nhóm bị cắt giảm mạnh nhất tại các đại học hàng đầu Trung Quốc, phản ánh sự hạ nhiệt của nền kinh tế internet sau nhiều năm tăng trưởng nóng dẫn dắt bởi Alibaba và JD.com. Đến năm 2025, ngành marketing chịu số phận tương tự khi có tới 16 chương trình bị xóa sổ tại 70 trường đại học do nhu cầu thị trường lao động thay đổi.
Đại học Mỹ và giá trị của ngành nhân văn
Các trường học tại Mỹ cũng không đứng ngoài cuộc đua AI. Theo nền tảng hướng nghiệp Programmes.com, số lượng chương trình thạc sĩ về AI tại Mỹ đã tăng gần gấp đôi trong giai đoạn 2022 - 2026. Hiện có 304 học viện tại Mỹ cung cấp các bằng cấp về AI, bao gồm 193 chương trình cử nhân.
Bất chấp sự bùng nổ của các bằng cấp công nghệ, nhiều ông lớn trong giới kinh doanh và công nghệ Mỹ lại lập luận rằng AI có thể làm tăng giá trị của sinh viên tốt nghiệp ngành nhân văn. CEO Nvidia, ông Jensen Huang, từng nhận định rằng ngành tiếng Anh có thể trở thành ngành học thành công nhất trong tương lai, bởi ngôn ngữ tự nhiên chính là ngôn ngữ lập trình của AI. Năm ngoái, ông Robert Goldstein, Giám đốc điều hành của BlackRock, cũng cho biết công ty đang đặt trọng tâm lớn hơn vào ứng viên tốt nghiệp ngành lịch sử, văn học Anh và các ngành nhân văn khác.
Thích ứng trong giảng dạy ngôn ngữ
Cô Ao Manyun, giảng viên học phần Dịch thuật tiếng Swahili: Lý thuyết và Thực hành tại CUC, chia sẻ rằng sinh viên từng chất vấn cô liệu việc dịch thuật của con người có còn giá trị khi AI có thể dịch ngay lập tức. Để trả lời, cô đã thiết kế lại hoàn toàn môn học. “Mục tiêu không còn đơn thuần là dạy sinh viên cách dịch nữa”, cô Ao chia sẻ. “Mà là nuôi dưỡng kỹ năng điều phối và quản lý các công cụ dịch thuật AI để thực hiện các tác vụ dịch thuật phức tạp, đồng thời định nghĩa và đánh giá chất lượng bản dịch”.
Dẫu vậy, ông Fang vẫn lạc quan về vị thế của các khóa học ngôn ngữ: “Đối với những sinh viên có động lực cao để chuyên sâu vào một ngôn ngữ, hoặc muốn phát triển sự nghiệp lấy ngôn ngữ làm trụ cột, rõ ràng AI sẽ không thể thay thế họ. Việc chỉ học ngôn ngữ từ AI là không đủ để thay thế những giá trị cốt lõi mà một nền giáo dục đại học mang lại”.
