Đợt nắng nóng kỷ lục đang hạ mực nước sông Danube ở nhiều đoạn, khiến những xác tàu chiến của Đức Quốc xã từ thời Thế chiến II chìm sâu dưới lòng sông hàng chục năm bỗng lộ ra. Gần ngôi làng Prahovo của Serbia, hơn 20 xác tàu đã hiện diện trở lại giữa lòng sông, và một số sẽ được trục vớt trong những năm tới nhờ dự án do Liên minh châu Âu (EU) hỗ trợ.
Bối cảnh lịch sử: gần 200 tàu bị đánh đắm năm 1944
Theo tài liệu ghi lại, khi Hồng quân Liên Xô tiến vào Đông Âu vào năm 1944, quân đội Đức Quốc xã đã cố ý đánh chìm khoảng 200 tàu các loại trên sông Danube nhằm ngăn chặn bước tiến của đối phương, đồng thời tránh để rơi vào tay Liên Xô. Phần lớn số tàu này thuộc Hạm đội Biển Đen của Đức, bao gồm tàu phóng ngư lôi, phà vận tải và nhiều phương tiện quân sự khác. Riêng khu vực Prahovo có hơn 20 tàu bị đánh chìm, tạo thành một “nghĩa địa tàu chiến” dưới đáy sông mà nhiều thập kỷ sau vẫn chưa được xử lý.
Những mùa hè khô hạn trước đây từng khiến mực nước Danube tụt giảm và làm lộ một số xác tàu, điển hình là vào tháng 8.2022. Hiện tượng này lặp lại với mức độ nghiêm trọng hơn trong năm nay, buộc các cơ quan chức năng phải vào cuộc. Trước thực trạng đó, một dự án do EU tài trợ thông qua Khung Đầu tư Tây Balkan (WBIF) đã được khởi động nhằm trục vớt 21 xác tàu gây cản trở lớn nhất đến giao thông đường thủy.
Dự án trục vớt: nỗ lực của EU và Serbia
Theo Ngân hàng Đầu tư châu Âu (EIB), một số xác tàu nằm trong đoạn “thắt cổ chai” dài 5 km trên sông Danube đã được trục vớt thành công vào năm 2024. Đây là giai đoạn đầu của kế hoạch lớn nhằm dọn sạch các chướng ngại vật ngầm, vốn gây cản trở nghiêm trọng cho tàu bè qua lại. EIB nhấn mạnh rằng việc xử lý những con tàu mang vũ khí thuộc nhiều lực lượng quân sự khác nhau là đặc biệt khó khăn và tiềm ẩn rủi ro.
Một trong những thách thức lớn nhất là nguy cơ đạn dược vẫn còn sót lại bên trong tàu. Theo cảnh báo của EIB, một số tàu có thể vẫn chứa thuốc nổ hoặc bom mìn, có thể phát nổ trong quá trình trục vớt. Điều này đòi hỏi quy trình xử lý phải cực kỳ thận trọng, với sự tham gia của các chuyên gia và thợ lặn giàu kinh nghiệm.
Thiệt hại kinh tế 5 triệu euro mỗi năm
Việc trục vớt không chỉ mang ý nghĩa lịch sử hay môi trường mà còn xuất phát từ lợi ích kinh tế. Theo ngân hàng EIB, các mảnh tàu vỡ nằm chắn ngang dòng chảy đã gây chậm trễ đáng kể cho hoạt động vận tải hàng hóa trên sông Danube, một trong những tuyến đường thủy quan trọng nhất châu Âu. Hệ quả là Serbia phải chịu thiệt hại ước tính lên tới 5 triệu euro mỗi năm do ách tắc giao thông, chi phí nhiên liệu tăng thêm và thời gian vận chuyển kéo dài.
Ông Banjac, một thợ lặn dày dạn kinh nghiệm sẽ tham gia trực tiếp vào các chiến dịch trục vớt, cho biết không phải xác tàu nào cũng có thể được đưa lên khỏi mặt nước. Theo ông, những xác tàu quá lớn hoặc nằm quá sâu sẽ được giữ nguyên dưới lòng sông nhưng được chôn sâu hơn bằng cách bơm cát hoặc trầm tích, nhằm đảm bảo chúng không còn gây cản trở cho tàu thuyền lưu thông. Giải pháp này vừa tiết kiệm chi phí vừa hạn chế rủi ro an toàn.
Đợt nắng nóng tác động xuyên biên giới
Hiện tượng mực nước sông Danube xuống thấp không chỉ ảnh hưởng tới Serbia. Tại Romania, mực nước hạ xuống mức thấp nhất trong ba thập kỷ đã buộc nước này phải đóng cửa một trong những lò phản ứng hạt nhân của mình với lý do thiếu nước làm mát, đồng thời tuyên bố kế hoạch đóng cửa lò thứ hai trong thời gian tới. Điều này gây áp lực lên lưới điện quốc gia và đẩy giá năng lượng tại khu vực lên cao.
Trong khi đó, Thủ tướng Hungary, ông Péter Magyar, cảnh báo đợt nắng nóng hiện tại có thể khiến nguồn cung năng lượng của quốc gia trở nên “nguy cấp” từ ngày 3.8. Ông kêu gọi người dân tiết kiệm điện và chuẩn bị cho khả năng cắt điện có kiểm soát. Sự cố này là một trong những hệ quả của đợt nắng nóng lịch sử đang bao trùm nhiều quốc gia châu Âu, buộc chính quyền các nước phải đồng thời đối phó với nguy cơ cháy rừng, thiếu nước sinh hoạt và quá tải hệ thống năng lượng.
Các nhà khoa học khí tượng nhận định tình trạng khô hạn kéo dài sẽ còn tiếp diễn trong những tuần tới, đặt ra yêu cầu cấp bách về chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu đối với toàn khu vực sông Danube. Trong bối cảnh đó, việc trục vớt và xử lý các xác tàu chiến không chỉ góp phần khôi phục an toàn giao thông đường thủy mà còn là biểu tượng cho nỗ lực vượt qua những di sản nặng nề của quá khứ.
