Một kiểu sa thải mới đang xuất hiện tại Trung Quốc, không ồ ạt cắt giảm nhân sự hay đuổi việc, mà âm thầm diễn ra khi các doanh nghiệp giảm tốc độ tuyển dụng và để nhân sự tự rời đi. Xu hướng này được gọi là 'quiet layoff' (sa thải thầm lặng), phản ánh tác động ngày càng rõ rệt của trí tuệ nhân tạo (AI) đối với thị trường lao động.
Sa thải thầm lặng là gì?
Liu (26 tuổi), nhân viên hợp đồng tại một công ty Internet lớn ở Hàng Châu, nhận thấy môi trường làm việc thay đổi từ tháng 3 năm nay khi doanh nghiệp âm thầm cắt giảm nhân sự hợp đồng. Công ty không tuyển thêm người mới, ngay cả khi nhiều nhân sự chủ động nghỉ việc. AI nhanh chóng lấp đầy chỗ trống. 'Tôi cũng như nhiều đồng nghiệp khác phải cùng nhau đảm nhiệm thêm các đầu việc của những người đã nghỉ. Công ty không tuyển nhân sự thay thế, có lẽ vì họ nghĩ rằng giờ AI có thể làm được nhiều việc', Liu nói.
Xu hướng lan rộng tại Trung Quốc
Thay vì các đợt sa thải hàng nghìn người được công bố công khai như tại Amazon, Meta, nhiều công ty Trung Quốc chọn cách tiếp cận kín đáo hơn: giảm tốc độ tuyển dụng, đóng băng vị trí trống, hạn chế tuyển nhân viên mới hoặc để nhân sự tự rời đi. Đây được xem là cách tối ưu chi phí nhưng tránh gây sốc cho người lao động và xã hội. Theo luật lao động Trung Quốc, doanh nghiệp muốn cắt giảm hơn 10% lực lượng lao động phải xin phê duyệt của chính phủ. Một số tòa án từng ra phán quyết chống lại việc sa thải nhân viên chỉ để thay thế bằng AI.
Một kỹ sư thuộc bộ phận điện toán đám mây của Alibaba cho biết việc giảm nhân sự do AI đã bắt đầu xuất hiện ở một số bộ phận, thông qua việc không tuyển bổ sung khi nhân viên nghỉ việc.
AI trở thành tiêu chí đánh giá hiệu suất
He Shujing, chuyên gia phân tích cấp cao tại Plenum, nhận định các tập đoàn công nghệ lớn của Trung Quốc vẫn đang 'tất tay' với AI. AI chắc chắn sẽ tăng năng suất và giảm nhu cầu tuyển dụng, nhưng các công ty lớn thận trọng hơn trong việc cắt giảm trực tiếp. Một kỹ sư dữ liệu lớn tại một tập đoàn công nghệ cho biết quản lý bắt đầu xếp hạng nhân viên dựa trên lượng token AI được sử dụng từ tháng 3. Chỉ số này có thể được đưa vào đánh giá hiệu suất và ảnh hưởng đến cơ hội thăng tiến. 'Điều này khá giống một sự ép buộc. Không nên sử dụng AI chỉ để chứng minh rằng mình đang dùng AI', kỹ sư này nói. Anh thừa nhận lo lắng rằng bản thân có thể ngày càng tiến gần đến nguy cơ bị thay thế.
Ngành giải trí chịu tác động mạnh
Ngành giải trí là một trong những lĩnh vực chịu tác động mạnh nhất. Khi các studio sản xuất phim ngắn chi phí thấp chuyển sang sử dụng diễn viên và bối cảnh tạo bằng AI, nhu cầu nhân sự giảm đáng kể. Ayase (22 tuổi), một nhà sản xuất phim ngắn từng bị mất việc vào tháng 2 năm nay, cho biết: 'Bộ phận sản xuất của chúng tôi từng có 30-40 người. Sau khi chuyển sang sử dụng AI, mỗi nhóm chỉ còn khoảng 10 người, trong đó chỉ còn 2 người phụ trách quay phim'.
Chiến lược AI Plus và nỗi lo thất nghiệp
Sự thay đổi diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc thúc đẩy chiến lược 'AI Plus', đặt mục tiêu đến năm 2027 có 70% lĩnh vực trọng điểm ứng dụng AI và tăng lên 90% vào năm 2030. Các chuyên gia cảnh báo quá trình chuyển đổi có thể tạo ra khoảng cách lớn giữa tốc độ AI thay thế việc làm và tốc độ tạo ra công việc mới. Điều này đặc biệt đáng lo ngại khi Trung Quốc đối mặt với tỷ lệ thất nghiệp cao ở nhóm lao động trẻ. Dù số lượng tin tuyển dụng liên quan đến AI tăng 74% trong năm 2025, thị trường lao động tổng thể vẫn gặp khó khăn khi 12,7 triệu sinh viên tốt nghiệp đại học phải đối mặt với mức lương khởi điểm giảm và ít cơ hội việc làm hơn.
Selena Guo, chuyên gia chính sách xã hội tại China Policy, nhận định: 'AI đang đóng vai trò đặc biệt trong quá trình chuyển đổi kinh tế, đây vừa là nguyên nhân gây ra sự xáo trộn trên thị trường lao động, vừa được xem là giải pháp giúp thúc đẩy năng suất và đổi mới'. Trên mạng xã hội Trung Quốc, hashtag 'AI anxiety' (lo âu vì AI) đã thu hút hơn 7,8 triệu lượt xem trên Xiaohongshu. Một số công cụ AI thậm chí được quảng bá với khả năng thay thế cả một bộ phận trong doanh nghiệp. Nỗi lo lớn nhất của nhiều lao động không chỉ là bị sa thải ngay lập tức, mà là dần trở nên không còn cần thiết trong một thị trường việc làm mới.
