Một nghiên cứu quy mô lớn của Đại học Harvard, Stanford và New York đã phân tích 21 tỷ lượt kết bạn trên Facebook của hơn 70 triệu người Mỹ từ 25-44 tuổi, công bố trên tạp chí Nature năm 2022. Kết quả cho thấy những đứa trẻ từ nhỏ đã học tập, vui chơi và kết bạn với con cái các gia đình có thu nhập cao sẽ dễ dàng đạt được mức thu nhập tốt hơn khi trưởng thành, đồng thời cơ hội thay đổi tầng lớp xã hội cũng cao hơn hẳn.
Yếu tố quyết định sự thăng tiến: Những người bạn giàu có
Nhóm nghiên cứu đã đánh giá địa vị kinh tế - xã hội (SES) của người dùng qua thông tin như thu nhập khu vực, dòng điện thoại, trường học, chia thành nhóm có địa vị cao và thấp. Họ đề xuất khái niệm "Liên kết kinh tế" (Economic Connectedness) – thước đo số lượng bạn bè thuộc tầng lớp kinh tế - xã hội cao mà một người sở hữu. Phát hiện chính: mức độ liên kết kinh tế càng cao, khả năng thăng tiến càng lớn.
Nếu một đứa trẻ thuộc gia đình thu nhập thấp có mức độ liên kết kinh tế tương đương với con cái gia đình giàu, thu nhập khi trưởng thành của chúng có thể tăng trung bình khoảng 20%. Tính trên 40 năm sự nghiệp, con số này mang lại khoản tài sản tích lũy khổng lồ. Tình bạn vượt giai tầng không chỉ là kết nối tình cảm mà còn là liên kết nguồn lực: gia đình giàu có thường nắm giữ nhiều thông tin, cơ hội thực tập, lời khuyên nghề nghiệp và mạng lưới quan hệ.
Hai rào cản chính: Thiếu cơ hội tiếp xúc và định kiến kết bạn
Trong bài báo thứ hai, nhóm nghiên cứu chỉ ra hai nguyên nhân khiến các tầng lớp khó kết bạn. Thứ nhất là thiếu cơ hội tiếp xúc (tính tiếp cận được): khoảng 50% sự đứt gãy trong liên kết kinh tế là do người giàu tập trung ở khu phố giàu, trường chất lượng cao, trong khi nhóm thu nhập thấp sống ở môi trường hạn chế tài nguyên. Thứ hai là định kiến kết bạn: con người có xu hướng kết bạn với người cùng nền tảng, ngay cả khi cùng trường, trẻ em nghèo và giàu vẫn tự tạo vòng tròn riêng.
Dữ liệu từ các trường cấp ba và đại học Mỹ cho thấy môi trường gắn kết chặt chẽ như trường cấp ba, tổ chức tôn giáo hay cộng đồng dễ tạo tình bạn vượt giai tầng hơn đại học lớn, nơi hiện tượng "chia khối, phân tầng" diễn ra rõ rệt. Các hội nam sinh, nữ sinh (fraternities/sororities) tại trường tư thục vô tình dựng lên rào cản xã hội.
Giải pháp: Thiết kế môi trường và phát triển kỹ năng kết nối
Để giảm "định kiến kết bạn", nghiên cứu đề xuất chia nhỏ quy mô nhóm như ký túc xá, câu lạc bộ, nhóm dự án để thúc đẩy tương tác tần suất cao. Thay đổi thiết kế không gian cũng hiệu quả: trường cấp ba Lake Highlands tại Texas đã hợp nhất các nhà ăn riêng thành một không gian chung, giúp tăng tương tác giữa các học sinh.
Đối với phụ huynh, nghiên cứu mang lại góc nhìn giáo dục mới: thay vì chỉ ép con học thêm, luyện đề, cha mẹ nên tạo điều kiện để trẻ phát triển năng lực kết nối và mở rộng vòng tròn xã hội. Cuộc cạnh tranh tương lai là cạnh tranh về mạng lưới kết nối – ai sở hữu mạng lưới phong phú hơn sẽ tiếp cận nhiều thông tin và cơ hội hơn.
