Cân thông minh (smart scale) đã trở thành thiết bị phổ biến tại nhiều gia đình, phòng gym và trung tâm dinh dưỡng ở Việt Nam nhờ khả năng đo nhanh các chỉ số như cân nặng, tỷ lệ mỡ, khối cơ, lượng nước và chỉ số trao đổi chất. Công nghệ cốt lõi là phân tích trở kháng điện sinh học (BIA), truyền một dòng điện nhỏ qua cơ thể để ước tính thành phần cơ thể. Tuy nhiên, BIA chỉ là phương pháp ước tính, không đo trực tiếp. Trong y học, các phương pháp như DXA, mô hình 4 ngăn hay cân thủy tĩnh mới là tiêu chuẩn tham chiếu.
Khoảng cách lớn giữa cân thông minh và tiêu chuẩn y khoa
Một tổng quan hệ thống trên PubMed năm 2025, đánh giá 12 nghiên cứu so sánh thiết bị BIA với mô hình 4 ngăn, cho thấy sai lệch trung bình về tỷ lệ mỡ cơ thể dao động từ -3,5% đến +4,4%. Đáng chú ý, giới hạn sai số ở từng cá nhân có thể trải rộng 15-20 điểm phần trăm, nghĩa là hai người có cùng kết quả trên cân thông minh vẫn có thể có tỷ lệ mỡ thực tế rất khác nhau.
Một nghiên cứu tổng hợp khác trên các vận động viên (PubMed, 2023) kết luận BIA có tương quan cao với DXA nhưng mức độ đồng thuận thấp, đồng thời có xu hướng đánh giá khối lượng không mỡ cao hơn thực tế. Ngay cả trong điều kiện đo được kiểm soát, sự khác biệt giữa các thiết bị cũng rất đáng kể. Phóng viên công nghệ Victoria Song (The Verge) đã so sánh nhiều loại cân thông minh với kết quả DXA và ghi nhận tỷ lệ mỡ cơ thể giữa các thiết bị chênh nhau tới 17 điểm phần trăm, dù tất cả đều được đo trong cùng điều kiện nhịn ăn buổi sáng.
Rủi ro sức khỏe từ cách diễn giải dữ liệu
Vấn đề đáng lo ngại không nằm ở thiết bị mà ở cách người dùng diễn giải dữ liệu. Nhiều người xây dựng chế độ ăn uống, tăng cơ, giảm mỡ hoàn toàn dựa trên các chỉ số hiển thị mỗi ngày. Chỉ cần tỷ lệ mỡ tăng thêm 1-2%, không ít người lập tức cắt giảm tinh bột, tăng cường tập luyện hoặc dùng thực phẩm bổ sung mà không biết sự thay đổi này có thể chỉ đến từ lượng nước trong cơ thể.
Bản chất của BIA phụ thuộc rất nhiều vào trạng thái cơ thể tại thời điểm đo: uống nhiều nước, vừa tập luyện, vừa ăn no, mất ngủ, chu kỳ sinh lý ở nữ giới hay nhiệt độ môi trường đều ảnh hưởng đến trở kháng điện và khiến kết quả thay đổi đáng kể. Nghiên cứu năm 2025 trên Frontiers in Sports and Active Living ghi nhận dù BIA có tương quan khá tốt với DXA trong đánh giá tỷ lệ mỡ, nhưng sai số tuyệt đối trung bình vẫn ở mức khoảng 14,3%, và độ chính xác giảm rõ rệt ở người có tỷ lệ mỡ cao hoặc khi đánh giá khối lượng cơ xương.
Việc sử dụng cân thông minh để tự chẩn đoán tình trạng sức khỏe, tự đánh giá béo phì hay tự điều chỉnh chế độ dinh dưỡng có thể dẫn đến những quyết định sai lầm. Ở góc độ tích cực, cân thông minh thúc đẩy văn hóa theo dõi sức khỏe cá nhân, phù hợp với chuyển đổi số trong chăm sóc sức khỏe tại Việt Nam, nhưng giữa theo dõi sức khỏe và thay thế chẩn đoán y khoa vẫn tồn tại khoảng cách lớn.
Theo dõi xu hướng, không thay thế thiết bị y tế
Đăng Tuấn Vũ (sinh năm 2005), người tập gym thường xuyên và sử dụng cân thông minh mỗi ngày, chia sẻ: “Ban đầu mình khá tin vào các chỉ số như tỷ lệ mỡ hay khối lượng cơ. Nhưng sau một thời gian, mình nhận thấy chỉ cần thay đổi thời điểm cân hoặc uống nhiều nước thì kết quả đã khác.” Hiện Vũ chủ yếu dùng cân thông minh để theo dõi xu hướng trong nhiều tuần thay vì quá quan tâm đến từng con số hàng ngày. Khi cần đánh giá chính xác để điều chỉnh chế độ tập luyện, bạn ưu tiên kiểm tra bằng thiết bị chuyên dụng tại phòng gym hoặc cơ sở y tế.
Điều này phù hợp với kết luận của nhiều nghiên cứu: BIA có thể hữu ích trong giám sát dài hạn nếu được đo nhất quán về thời điểm, trạng thái cơ thể và thiết bị sử dụng, nhưng chưa đạt độ tin cậy để thay thế các phương pháp tham chiếu như DXA hay cân thủy tĩnh trong đánh giá lâm sàng. Cân thông minh phản ánh xu hướng công nghệ chăm sóc sức khỏe ngày càng phổ biến tại Việt Nam, nâng cao ý thức theo dõi thể trạng. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của nó nằm ở việc cung cấp dữ liệu tham khảo và ghi nhận xu hướng thay đổi theo thời gian. Đặt niềm tin tuyệt đối vào những con số từ thuật toán chưa được kiểm định như thiết bị y tế có thể dẫn đến quyết định sai lệch về dinh dưỡng, tập luyện hoặc sức khỏe. Trong chăm sóc sức khỏe, công nghệ là công cụ hỗ trợ hữu ích, nhưng không thể thay thế các phương pháp đo lường chuyên nghiệp và đánh giá của đội ngũ chuyên môn.
