Ngày 23/7/2026, thông tin từ các chuyên gia cho thấy khoảng 15 triệu người Việt Nam đang mắc các rối loạn tâm thần, nhưng nhiều người trì hoãn việc đi khám vì e ngại bị đánh giá và kỳ thị. Bác sĩ chuyên khoa 1 Nguyên Phi Yến, Khoa Tâm thể, Bệnh viện đa khoa Thủ Đức (TP.HCM), cho biết rối loạn tâm thần ở người trẻ thường biểu hiện mạnh mẽ hơn với các triệu chứng như cáu gắt, lo âu xã hội, ý tưởng tự hại/tự sát và các vấn đề liên quan đến mạng xã hội. Họ thường mô tả lo âu bằng các từ “lo lắng, căng thẳng, hồi hộp”. Trong khi đó, ở người lớn tuổi (trên 60 tuổi), các triệu chứng thường biểu hiện qua cơ thể nhiều hơn, như đau nhức, mệt mỏi kéo dài. Họ dễ mất hứng thú, giảm hoạt động, suy giảm nhận thức nhưng ít khi thừa nhận cảm giác “buồn”, thay vào đó thường dùng từ “căng thẳng” để mô tả trạng thái lo âu. Trầm cảm ở người trẻ thường kèm mất hứng thú, rối loạn giấc ngủ, còn ở người lớn tuổi, nỗi lo chủ yếu xoay quanh sức khỏe thể chất thay vì các mối quan hệ xã hội.
Vì sao nhiều người “ngại” đi khám?
Bác sĩ Yến cho hay, sự e ngại đi khám tâm thần vẫn là rào cản lớn, đặc biệt ở Việt Nam và các nước châu Á. Các nguyên nhân chính gồm: kỳ thị xã hội và tự kỳ thị – nhiều người sợ bị coi là “điên”, “yếu đuối” hoặc “không bình thường”, dẫn đến cảm giác xấu hổ và lo ngại ảnh hưởng đến công việc, hôn nhân, gia đình; thiếu kiến thức – nhầm lẫn triệu chứng tâm thần với “căng thẳng bình thường” hoặc “thiếu ý chí”; lo ngại về bảo mật và hậu quả – sợ thông tin bị lộ, ảnh hưởng đến cơ hội việc làm hoặc bị phân biệt đối xử; rào cản văn hóa và tiếp cận – quan niệm “vấn đề tâm lý phải tự giải quyết” hoặc chỉ nên chia sẻ với gia đình thay vì đi khám bác sĩ. Việc thiếu dịch vụ thăm khám tâm lý/tâm thần uy tín gần nơi cư trú và chi phí chi trả cũng là một phần nguyên nhân.
Dấu hiệu nào cho thấy cần đi khám sớm?
Tiến sĩ - bác sĩ chuyên khoa 2 Trà Anh Duy, giảng viên khoa Tâm lý, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM (Đại học Quốc gia TP.HCM), cho biết người bệnh hoặc người thân cần đến thăm khám chuyên khoa tâm thần hoặc tìm sự hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý lâm sàng khi xuất hiện các rối loạn (cảm xúc, tư duy, hành vi, hoặc cơ thể hóa) theo 3 tiêu chuẩn: suy giảm chức năng – các triệu chứng gây phá vỡ nhịp sinh học (giấc ngủ, thói quen ăn uống) và suy giảm rõ rệt các chức năng sống cơ bản (nghề nghiệp, học tập, hoặc các mối quan hệ xã hội); tiêu chuẩn thời gian – các biểu hiện bất thường kéo dài liên tục (thường từ 2 tuần theo phần lớn các tiêu chuẩn chẩn đoán của DSM-5); nguy cơ cấp cứu – xuất hiện ý tưởng hoặc hành vi tự sát, tự hại, bạo lực, bùng phát các triệu chứng loạn thần (hoang tưởng, ảo giác) làm mất hoàn toàn liên hệ với thực tại. Đây là chỉ định can thiệp cấp cứu cần vào cơ sở y tế.
Phòng ngừa rối loạn tâm thần
Để phòng ngừa rối loạn tâm thần, bác sĩ Yến khuyên nên ngủ đủ 7-9 giờ/ngày, ăn uống cân bằng (giàu omega-3, vitamin D, magie), tập thể dục đều đặn 150 phút/tuần. Thực hành chánh niệm, thiền, yoga hoặc quản lý căng thẳng dựa trên liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) cũng được khuyến khích. Ngoài ra, cần giới hạn thời gian sử dụng mạng xã hội (dưới 2 giờ/ngày); duy trì kết nối xã hội lành mạnh, chia sẻ cảm xúc với người thân/bạn bè. Đồng thời, nên tìm hiểu thông tin sức khỏe tinh thần từ những nguồn chính thống và không ngần ngại đến bác sĩ khi có dấu hiệu bất thường.
