Ông Lê Tài (bí danh Trung Liên), sinh ngày 15.10.1925, quê tại thôn Vạn An, xã Nghĩa Thương, huyện Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi (địa danh trước năm 1975, nay là xã Tư Nghĩa), lên đường đi B ngày 28.12.1961. Sau hơn 60 năm, nhờ những hồ sơ lưu trữ quốc gia được công khai, chính quyền xã Tư Nghĩa cùng người dân đã kiên trì lần tìm manh mối và xác định được thân nhân còn sống của ông là bà Hồ Thị Phó, cháu dâu đang sinh sống tại xã Nghĩa Thương cũ. Đây là cơ sở quan trọng để địa phương phối hợp Sở Nội vụ tỉnh Quảng Ngãi hoàn thiện hồ sơ, đề nghị công nhận liệt sĩ theo quy định.
Hành trình tìm kiếm bắt đầu từ kho lưu trữ quốc gia
Trước khi lên đường làm nhiệm vụ, ông Lê Tài là cán bộ Cục Quản lý muối, Bộ Công nghiệp nhẹ. Theo hồ sơ lưu trữ, cha ông là cụ Lê Tấn Huỳnh, mẹ là cụ Nguyễn Thị Cái (tức Luật). Ông có hai người anh là Lê Dung, Lê Châu (tức Phổ), ba chị là Lê Thị An, Lê Thị Nghi, Lê Thị Tâm và một em gái là Lê Thị Hấn. Toàn bộ thông tin này nằm trong bộ hồ sơ do Trung tâm Lưu trữ quốc gia III quản lý.
Ngay sau khi tiếp nhận thông tin từ trung tâm, chính quyền xã Tư Nghĩa xác định việc tìm kiếm thân nhân ông Lê Tài là trách nhiệm của địa phương. Ông Nguyễn Đăng Vinh, Bí thư Đảng ủy xã Tư Nghĩa, cho biết cả hệ thống chính trị đã được huy động vào cuộc. Các cơ quan, đoàn thể phối hợp với các thôn rà soát từng hộ gia đình, từng dòng họ để truy tìm thông tin. Ông nói: "Chúng tôi gặp nhiều cán bộ lão thành, các bậc cao niên trong họ tộc nhưng ban đầu vẫn chưa xác định được thân nhân".
Rà soát từng gia đình, từng dòng họ
Không dừng lại ở việc gặp gỡ trực tiếp, địa phương tiếp tục phát thông báo trên hệ thống truyền thanh của xã, các nhóm Zalo của thôn và xã. Nhờ thông tin được chia sẻ rộng rãi, một số người dân đã nghi ngờ mối liên hệ với gia đình ông Lê Tài và nhanh chóng báo cho chính quyền. Qua xác minh, chính quyền xác định được bà Hồ Thị Phó, cháu dâu, là người thân duy nhất còn sống của ông. Do cha mẹ và toàn bộ anh chị em ruột của ông Tài đều đã qua đời nên quá trình xác minh gặp không ít khó khăn.
Trong quá trình này, lực lượng không chuyên trách ở các thôn đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Ông Nguyễn Minh Dũng, Bí thư kiêm Trưởng thôn Vạn An 3 (xã Tư Nghĩa), là người đã trực tiếp đến gia đình bà Phó để đối chiếu thông tin. Ông kể lại: "Khi đến gia đình bà Phó, tôi phát hiện trên bàn thờ có di ảnh cụ Lê Tấn Huỳnh (cha ông Lê Tài) hoàn toàn trùng khớp với thông tin trong hồ sơ lưu trữ quốc gia". Cùng với việc đối chiếu gia phả và hỏi thêm người thân trong gia đình, ông Dũng khẳng định đây chính là thân nhân hợp pháp của ông Lê Tài.
Những bằng chứng trùng khớp củng cố hồ sơ
Để có thêm căn cứ xác minh, bà Hồ Thị Phó còn cung cấp thẻ căn cước của chồng là ông Lê Tấn Hòe. Trên giấy tờ ghi rõ cha ông Hòe là Lê Dung, trùng với tên người anh ruột của ông Lê Tài được lưu trong hồ sơ. Sự trùng khớp này kết hợp với di ảnh và lời kể của gia đình đã tạo nên bộ bằng chứng đầy đủ để chính quyền xác định thân nhân.
Bà Hồ Thị Phó xúc động chia sẻ: "Tôi mừng lắm! Từ nay, gia đình biết được ngày mất của chú để hằng năm có ngày giỗ, thắp cho chú nén nhang. Trước đây cả nhà không ai biết chú còn sống hay đã hy sinh". Bà kể rằng khi về làm dâu từ năm 1960, bà từng nghe gia đình nhắc đến người chú tên Lê Tài đã tập kết ra Bắc rồi mất thông tin từ đó. Việc tìm được thân nhân không chỉ giúp gia đình bà Phó biết được thông tin về người thân, mà còn mở ra cơ hội trao lại hồ sơ, kỷ vật và tài sản mà ông Lê Tài gửi trước khi lên đường.
Ý nghĩa lịch sử và nhân văn sâu sắc
Việc tìm được thân nhân ông Lê Tài không chỉ khép lại hành trình tìm kiếm của riêng gia đình, mà còn góp phần nối lại những ký ức lịch sử đã bị ngắt quãng hơn 6 thập niên. Địa phương đã phối hợp với Sở Nội vụ tỉnh Quảng Ngãi để hoàn thiện hồ sơ, làm căn cứ đề nghị công nhận liệt sĩ theo quy định. Ông Nguyễn Đăng Vinh nhấn mạnh: "Đây là trách nhiệm của chính quyền đối với những người đã cống hiến cho đất nước".
Trung tâm Lưu trữ quốc gia III hiện lưu giữ hơn 72.000 hồ sơ của cán bộ đi B cùng nhiều kỷ vật, trong đó có một lượng vàng được cán bộ gửi lại trước khi lên đường làm nhiệm vụ nhưng đến nay vẫn chưa thể trao trả vì chưa xác định được chủ nhân hoặc thân nhân hợp pháp. Việc trao trả hồ sơ, kỷ vật về đúng chủ nhân là nhiệm vụ mang ý nghĩa lịch sử và nhân văn sâu sắc. Mỗi bộ hồ sơ được trao trả không chỉ là kết quả của quá trình tìm kiếm bền bỉ, mà còn giúp nhiều gia đình hoàn thiện những mảnh ghép còn thiếu trong lịch sử gia đình mình.
Bà Hồ Thị Phó hy vọng những kỷ vật của ông Lê Tài sẽ sớm được trao lại cho gia đình. Đối với bà, đó không chỉ là tài sản vật chất mà là chứng tích thiêng liêng về một người chú đã hy sinh cho độc lập dân tộc. Câu chuyện của ông Lê Tài là một trong số hàng nghìn trường hợp cán bộ đi B đang chờ được xác minh, tiếp tục thôi thúc các cơ quan chức năng và cộng đồng chung tay tìm kiếm, tri ân những người đã khuất.
