Người Xơ Đăng đón Tết trên núi Ngọc Linh: 'Ăn Tết với sâm' để bảo vệ quốc bảo
Trong khi khắp nơi rộn ràng đón Tết Nguyên đán, trên những đỉnh núi cao của dãy Ngọc Linh, tỉnh Quảng Ngãi, người Xơ Đăng lại âm thầm lên rừng để "ăn Tết với sâm". Họ bỏ lại sau lưng sự ấm cúng của gia đình, đối mặt với những đêm rét cắt da, ánh đèn pin lập lòe trong chòi gỗ, và nỗi lo thường trực về kẻ gian cùng "đàn chuột quý tộc" phá hoại. Đây không chỉ là công việc canh giữ tài sản, mà còn là hành động thiêng liêng bảo vệ "quốc bảo" của dân tộc.
Nỗi ám ảnh trộm cắp và sự quyết tâm bảo vệ sâm Ngọc Linh
Sâm Ngọc Linh, loại dược liệu quý hiếm chỉ sinh trưởng ở độ cao trên 1.200m dưới tán rừng già thuộc địa bàn tỉnh Quảng Ngãi và TP Đà Nẵng, được ví như "quốc bảo của Việt Nam". Với người Xơ Đăng, đây không chỉ là cây trồng kinh tế, mà còn là ân tình của rừng, là "cần câu vàng" giúp nhiều gia đình thoát nghèo, xây nhà, và cho con cái học hành. Tuy nhiên, giá trị lớn đã kéo theo mặt trái: những vụ trộm sâm quy mô lớn liên tục xảy ra, gây thiệt hại hàng tỷ đồng.
Dịp Tết Nguyên đán 2024, khi người dân bận rộn chuẩn bị đón xuân, kẻ gian đã lẻn vào các vườn sâm ở huyện Tu Mơ Rông, nhổ trộm hơn 800 cây sâm từ 4 đến 10 năm tuổi. Những hố đất trống hoác và luống sâm bị xới tung như vết thương nhức nhối giữa rừng già. Tháng 10/2024, công an tiếp tục điều tra nhiều vụ mất trộm, bắt giữ các đối tượng trẻ tuổi khai nhận vì men rượu và lòng tham. Một vụ chấn động khác liên quan đến A Ngang (31 tuổi), đã nhổ trộm 350 cây sâm Ngọc Linh trong Khu Bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh.
Sau những sự việc này, chính quyền và người dân đã siết chặt an ninh. Camera được lắp đặt ở các lối ra vào, lưới B40 giăng kín quanh vườn, và các tổ tự quản thay phiên tuần tra ngày đêm. Già làng, trưởng bản cùng cán bộ xã đi vận động cộng đồng không tiếp tay cho kẻ gian. Ngoài ra, bà con còn đặt bẫy chông mang tính răn đe, không nhằm làm đau ai, mà để kẻ gian chùn bước trong địa hình hiểm trở. Nhờ những biện pháp này, năm 2025, tình trạng trộm cắp sâm đã giảm hẳn, nhưng nỗi lo vẫn trở về mỗi mùa Tết khi núi rừng vắng người.
Đêm giao thừa đặc biệt trên chòi canh giữa đại ngàn
Những ngày giáp Tết, con đường mòn lên vùng trồng sâm Ngọc Linh phủ đầy sương. Người Xơ Đăng mang theo gùi đựng gạo, muối, mì tôm và ít thịt, lặng lẽ vượt dốc để lên núi. Trong khi bản làng dưới thung lũng treo đèn, giã gạo, mổ heo, họ trở về những chòi canh đơn sơ làm bằng gỗ và tôn, bắt đầu một cái Tết rất khác.
Anh A Đức (trú thôn Đắk Viên, xã Măng Ri) chia sẻ: "Mấy năm nay quen rồi. Cứ đến gần Tết là lên rừng ăn Tết. Ở đây không có nhiều thứ để đón Tết như ở dưới, nhưng có sâm, có rừng là có Tết". Gia đình anh là một trong bảy hộ thay phiên canh giữ vườn sâm, với mỗi ca trực kéo dài từ 20 tháng Chạp đến hết mùng 5 Tết. Trước khi bàn giao, người ca trước phải kiểm tra kỹ từng hàng rào và bẫy chuột.
Đêm đến, họ thay nhau soi đèn pin, lắng nghe từng tiếng động lạ, đặc biệt sợ tiếng chuột rừng cắn gốc sâm non. Không có điện, sóng điện thoại chập chờn, và cái lạnh cắt da, nhưng bếp lửa trong chòi canh không bao giờ tắt. Đêm giao thừa, giữa tiếng gió rừng và lá xào xạc, mâm cúng giản dị với cơm, thịt, gà và ché rượu được bày ra. Lời khấn gửi đến tổ tiên và thần rừng, cầu cho vườn sâm yên ổn và bản làng no ấm.
Anh A Nghiêm, chủ vườn 5.000 gốc sâm, tâm sự: "Cúng giao thừa xong, anh em ngồi lại, làm vài ly rượu, kể chuyện năm cũ, chuyện con cái học hành, chuyện mùa sâm tới. Ở trên này không có pháo hoa, nhưng có sương, có rừng. Thế là đủ Tết rồi".
Sâm Ngọc Linh: Biểu tượng của sự gắn bó và hy vọng
Với người Xơ Đăng, sâm Ngọc Linh không chỉ mang giá trị kinh tế, mà còn là niềm tự hào và biểu tượng của sự gắn bó giữa con người và rừng. Mỗi gốc sâm lớn lên chậm rãi, bền bỉ qua sương gió, phản ánh cuộc sống kiên cường của họ nơi núi cao heo hút. Nhờ sâm, nhiều bản làng đã đổi thay: từ mái tranh vách nứa đến nhà kiên cố, thậm chí có hộ trở thành tỷ phú.
Ông Phạm Xuân Quang, Chủ tịch UBND xã Măng Ri, nhấn mạnh: "Dù thời tiết khắc nghiệt, đường rừng xa xôi, thiếu điện, thiếu sóng điện thoại, nhưng bà con vẫn chấp nhận ăn ở trên núi suốt từ trước Tết đến sau Tết để giữ từng gốc sâm. Đây không chỉ là việc bảo vệ tài sản mà còn thể hiện ý thức rất cao trong gìn giữ 'quốc bảo'".
Mùa xuân trên núi Ngọc Linh mang một sắc thái riêng biệt. Trong khi dưới xuôi rộn ràng đón xuân, trên đỉnh núi, những người con của đại ngàn vẫn âm thầm đón Tết bên những luống sâm. Họ đón xuân bằng sự kiên nhẫn, tinh thần cảnh giác và niềm tin rằng giữ được rừng, giữ được sâm là giữ được tương lai cho con cháu. Giữa sương mù bảng lảng, những chồi sâm non vẫn lặng lẽ vươn lên, xanh bền bỉ, như chính con người nơi đây, bám trụ với "quốc bảo" của đại ngàn, để mỗi mùa xuân về, hy vọng lại nảy mầm từ những gốc sâm quý giữa trời cao Ngọc Linh.
