Hành trình đưa những người lính mất tích trở về qua hồ sơ chứng tích chiến tranh
Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng nỗi đau mất mát vẫn còn đó với hàng trăm ngàn gia đình có người thân là liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt. Theo thống kê chưa đầy đủ, tổng số liệt sĩ hi sinh trong các cuộc kháng chiến từ năm 1945 đến 1975 tại Việt Nam lên tới gần 1,2 triệu người. Trong đó, giai đoạn 1954-1975 chiếm tỷ lệ lớn nhất, với ước tính khoảng 850.000 đến hơn 1 triệu chiến sĩ đã ngã xuống trên khắp các chiến trường miền Nam, Lào và Campuchia.
Đáng chú ý, hiện vẫn còn khoảng gần 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt, được coi là mất tích trong chiến đấu. Khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ đã được quy tập vào các nghĩa trang nhưng chưa xác định được danh tính. Đây là nỗi đau lớn nhất còn sót lại sau chiến tranh, thôi thúc những nỗ lực tìm kiếm không ngừng nghỉ.
Sáng kiến nhân văn từ Hoa Kỳ: VWAI và vai trò của CDEC
Một dự án nhân văn do chính phủ Hoa Kỳ khởi xướng và tài trợ, mang tên Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh (Vietnam Wartime Accounting Initiative – VWAI), đang mở ra hy vọng mới. Dự án này do Trung tâm Việt Nam và lưu trữ Sam Johnson (VNCA) cùng Viện Hòa bình và Xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas (TTU) chủ trì, tập trung nghiên cứu tài liệu lưu trữ để hỗ trợ tìm kiếm người mất tích.
Trọng tâm của VWAI là khai thác các CDEC (Combined Document Exploitation Center), hay còn gọi là "Hồ sơ chứng tích chiến tranh". Trong chiến tranh từ 1954-1975, quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa thường thu thập các tài liệu như thư tay, sổ công tác, nhật ký, giấy tờ tùy thân từ thi thể các chiến sĩ Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc đã hi sinh. Những tài liệu này được chụp ảnh đen trắng, phân tích thông tin tại Sài Gòn, sau đó bản gốc bị tiêu hủy. Các cuộn phim sau này được quân đội Mỹ mang về nước, giải mật và số hóa bởi VNCA.
Kho tư liệu khổng lồ và nỗ lực hợp tác Việt-Mỹ
Hiện nay, VNCA sở hữu một kho tư liệu khổng lồ với hơn 261.000 CDEC, mỗi hồ sơ trung bình dài 10 trang, tổng cộng khoảng 2,7 triệu trang về Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc. Những hồ sơ này chứa thông tin quý giá như tên người, đơn vị, địa chỉ, tọa độ thu giữ, có thể hỗ trợ xác định vị trí mộ phần tiềm năng.
Năm 2023, một thỏa thuận ghi nhớ hợp tác đã được ký kết giữa Tổ chức Trái tim người lính Việt Nam (TTNL) và VNCA. Trong 3 năm qua (2023-2025), TTNL phối hợp với VNCA, các nhà nghiên cứu và tình nguyện viên, đã giới thiệu hàng trăm CDEC lên mạng xã hội và tạp chí điện tử, đồng thời tìm kiếm thân nhân để trao trả các hình ảnh di vật, kỷ vật. Hơn 40 đại diện thân nhân liệt sĩ và cựu chiến binh đã nhận được những hồ sơ này.
Mặc dù không phải là bản gốc, những CDEC vẫn rất thiêng liêng, gắn liền với số phận người lính đã hi sinh. Nhiều gia đình đã nghẹn ngào, đặt những trang in đen trắng lên bàn thờ, thậm chí tổ chức lại lễ truy điệu để đón "liệt sĩ trở về".
Thách thức và kêu gọi cộng đồng chung tay
Với khối lượng công việc khổng lồ, nếu mỗi ngày giới thiệu một hồ sơ, sẽ cần tới 715 năm để đăng tải hết các CDEC. Do đó, nỗ lực này không thể chỉ dựa vào TTU và TTNL mà cần sự hỗ trợ của cộng đồng người Việt. Các gia đình có người thân mất tích, bất kể thuộc bên nào trong chiến tranh, được khuyến khích liên hệ để cung cấp thông tin, hy vọng tìm ra kết quả qua đối chiếu với hồ sơ lưu trữ.
Dự án không chỉ là nhiệm vụ lịch sử mà còn mang tính nhân đạo sâu sắc, nhằm mang lại phẩm giá, sự khép lại và chữa lành cho các gia đình, đồng thời thúc đẩy hợp tác lâu dài và hòa giải giữa Việt Nam và Hoa Kỳ. Hy vọng rằng, thông qua những hồ sơ chứng tích chiến tranh, ngày càng nhiều liệt sĩ sẽ được trở về với gia đình và quê hương.
