Đàm Phán Mỹ - Iran Thất Bại: Bế Tắc Và Những Lựa Chọn Đầy Rủi Ro
Sau hơn 21 giờ đàm phán "marathon" tại Islamabad, Pakistan, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã công bố thất bại trong nỗ lực buộc Iran nhượng bộ về chương trình hạt nhân. Sự đổ vỡ này không chỉ làm dấy lên lo ngại về tương lai cuộc xung đột mà còn đẩy chính quyền Tổng thống Donald Trump vào thế kẹt giữa các lựa chọn đầy nguy hiểm.
Bế Tắc Lặp Lại Và Những Tuyên Bố Cứng Rắn
Ông Vance tiết lộ rất ít thông tin sau cuộc đàm phán, chỉ ám chỉ rằng Mỹ đã đưa ra một đề nghị mang tính tối hậu thư nhằm chấm dứt vĩnh viễn chương trình hạt nhân của Iran, nhưng Tehran đã từ chối. "Chúng tôi đã nêu rất rõ các lằn ranh đỏ, cũng như những điểm có thể linh hoạt", ông nói với báo giới, đồng thời khẳng định: "Họ đã lựa chọn không chấp nhận các điều khoản của chúng tôi".
Về bản chất, cuộc đối thoại này chẳng khác là bao so với bế tắc tại Geneva hồi cuối tháng 2 - sự kiện từng khiến ông Trump ra lệnh thực hiện chiến dịch không kích và tên lửa kéo dài 38 ngày khắp Iran. Mục tiêu của Washington khi đó là các kho tên lửa, căn cứ quân sự và hạ tầng công nghiệp quốc phòng của Tehran.
Tuy nhiên, Tehran lại cho thấy một ý chí sắt đá. Khi ông Vance chuẩn bị rời phi trường quân sự để về nước tay trắng, Bộ Ngoại giao Iran đã ra tuyên bố đanh thép: "Những mất mát to lớn về các bậc tiền bối, những người thân yêu và người dân Iran chỉ khiến quyết tâm bảo vệ lợi ích và quyền lợi của dân tộc chúng tôi trở nên mạnh mẽ hơn bao giờ hết".
Ba Kịch Bản Hậu Đàm Phán Định Hình Tương Lai
Khi cuộc đàm phán tại Pakistan không phát huy hiệu quả, giới phân tích quốc tế đang tập trung vào ba kịch bản chính có thể định hình giai đoạn tiếp theo của cuộc xung đột.
Thứ nhất là kịch bản kéo dài đàm phán trong trạng thái gián đoạn. Mỹ và Iran có thể tiếp tục duy trì các kênh tiếp xúc gián tiếp, với mục tiêu ngăn chặn leo thang trong khi không đạt được đột phá thực chất. Đây là lựa chọn ít rủi ro nhất nhưng cũng khó xảy ra nhanh chóng, đặc biệt khi niềm tin chiến lược giữa hai bên ở mức thấp.
Thứ hai, tái khởi động chiến tranh. Lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần đang đứng trước nguy cơ đổ vỡ. Tuy nhiên, việc nối lại xung đột có thể gây một rủi ro chính trị lớn đối với Nhà Trắng, đặc biệt khi Mỹ đang chuẩn bị bước vào đợt bầu cử giữa nhiệm kỳ, và sự ủng hộ của người dân với chính quyền Trump đang ngày càng tụt dốc.
Ông Trump tuyên bố ngừng bắn tuần trước phần lớn là để xoa dịu nỗi đau từ việc mất đi 20% nguồn cung dầu thô thế giới - thứ đã đẩy giá xăng vọt xà, gây thiếu hụt phân bón và cả khí helium cho sản xuất chip bán dẫn. Nếu chiến tranh nổ ra lần nữa, thị trường sẽ sụp đổ, tình trạng khan hiếm trầm trọng hơn và lạm phát chắc chắn sẽ phi mã.
Cuối cùng là một kịch bản đối đầu 'xám' kéo dài. Kịch bản thực tế nhất là trạng thái không chiến tranh toàn diện nhưng cũng không hòa bình: căng thẳng quân sự cục bộ, chiến tranh ủy nhiệm và áp lực kinh tế tiếp diễn, đặc biệt xoay quanh eo biển Hormuz.
Eo Biển Hormuz: Điểm Nghẽn Năng Lượng Toàn Cầu
Trong khi đàm phán đình trệ, tình hình thực địa tiếp tục nóng lên tại eo Hormuz - tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) ngày 11/4 cho biết hai tàu khu trục đã bắt đầu chiến dịch rà phá thủy lôi nhằm mở lại tuyến hàng hải.
Tuy nhiên, lưu lượng tàu qua eo biển vẫn ở mức rất thấp, chỉ khoảng vài chục chuyến kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực. "Hôm nay, chúng ta đã bắt đầu quá trình thiết lập một tuyến đường thủy mới và sẽ sớm chia sẻ tuyến đường an toàn này với ngành hàng hải để khuyến khích sự lưu thông thương mại tự do", Đô đốc Brad Cooper, chỉ huy CENTCOM, cho biết.
Dù hoạt động rà phá mìn đang diễn ra, rủi ro từ tên lửa và các mối đe dọa bất đối xứng vẫn khiến tuyến đường này chưa thể an toàn hoàn toàn. Chính vì vậy, trong ngắn hạn, rất có thể thế giới sẽ phải đối mặt với một "trạng thái lửng" nguy hiểm: không có thỏa thuận, ngừng bắn mong manh và một điểm nghẽn năng lượng chưa được giải quyết.
Phản Ứng Của Các Bên Và Triển Vọng Mong Manh
Về phần mình, ông Trump tỏ ra thờ ơ với kết quả đàm phán: "Có đạt được thỏa thuận hay không cũng không quan trọng", ông nói, đồng thời khẳng định Mỹ đã đánh bại Iran về mặt quân sự. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng nếu tối hậu thư mà Mỹ công khai đưa ra với Iran cũng phản ánh lập trường cứng rắn trong các cuộc trao đổi kín, thì trong thời gian ngắn tới, khả năng đạt được thỏa thuận là rất mong manh.
Ông Ross Harrison, chuyên gia cao cấp tại Viện Trung Đông, nhận định: "Nếu đúng như vậy, phía Iran sẽ cho rằng họ không ở vị thế tốt hơn để đàm phán so với trước chiến tranh - thời điểm vẫn còn các cuộc thương lượng về hồ sơ hạt nhân". Theo ông, Iran có thể được xem là "bên thua cuộc", không phải về năng lực hay đòn bẩy chiến lược, mà ở mức độ tàn phá mà nước này phải gánh chịu.
Người dân Iran chính là bên trả giá cho cuộc chiến, và vì vậy "sẽ không chấp nhận quay lại nguyên trạng trước xung đột". Nếu những gì công khai phản ánh đúng bản chất các cuộc trao đổi hậu trường, "gần như không còn con đường nào phía trước". Tuy nhiên, ông cũng để ngỏ khả năng các tuyên bố cứng rắn chỉ mang tính phô trương, trong khi tiến triển thực chất diễn ra phía sau - điều chỉ có thể rõ trong vài ngày tới.
Diễn biến mới nhất tại Pakistan đã phủ bóng nghi ngờ lên lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần bắt đầu từ ngày 7/4. Trong bối cảnh Tehran chưa cam kết mở lại eo biển Hormuz, nguồn cung năng lượng toàn cầu tiếp tục bị siết chặt, đe dọa ổn định kinh tế thế giới.
