Phần Lan cảnh báo Mỹ về việc dùng thuật ngữ 'kiểu NATO' cho Ukraine hậu xung đột
Phần Lan đã đề nghị Mỹ không gọi các bảo đảm an ninh hậu xung đột cho Ukraine là "giống Điều 5", cảnh báo cách nói này có thể làm suy yếu cơ chế phòng thủ tập thể của NATO. Bức điện ngày 20/1 của Bộ Ngoại giao Mỹ, được POLITICO tiếp cận, tiết lộ những lo ngại sâu sắc xoay quanh việc sử dụng thuật ngữ trong các cuộc đàm phán hòa bình giữa Kiev và Moskva.
Quan điểm cứng rắn của Phần Lan về Nga và an ninh Ukraine
Theo điện tín do Đại sứ quán Mỹ tại Helsinki gửi về Washington, Ngoại trưởng Phần Lan Elina Valtonen đã nêu vấn đề này trong cuộc gặp ngày 19/1 với hai hạ nghị sĩ Mỹ Jack Bergman và Sarah Elfreth, đều là thành viên Ủy ban Quân vụ Hạ viện. Bà Valtonen nhấn mạnh rằng Nga là "mối đe dọa chiến lược dài hạn" và cảnh báo về một thỏa thuận hòa bình "yếu" cho Ukraine có thể làm suy giảm năng lực tự vệ của Kiev trước các hành động trong tương lai từ Moskva.
Tuy nhiên, bà cũng lưu ý không nên đề cập đến các bảo đảm an ninh "kiểu Điều 5" cho Ukraine sau xung đột. Ngoại trưởng Phần Lan cảnh báo cách diễn đạt này có nguy cơ đánh đồng các cam kết phòng thủ tập thể của NATO với những thỏa thuận song phương dành cho Ukraine. Bà cho rằng cần có một "hàng rào ngăn cách" rõ ràng giữa NATO và các bảo đảm an ninh trong tương lai cho Kiev.
Điều 5 NATO và những hệ lụy tiềm ẩn
Điều 5 là điều khoản trọng yếu của hiệp ước NATO, quy định một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào một trong 32 quốc gia thành viên sẽ được coi là tấn công vào toàn khối. NATO mới chỉ kích hoạt điều khoản này một lần, sau các vụ khủng bố nhằm vào Mỹ ngày 11/9/2001.
Tài liệu cũng phản ánh những băn khoăn của các lãnh đạo Phần Lan khác: dù muốn hỗ trợ Ukraine tự bảo vệ, khái niệm "bảo đảm an ninh" là vấn đề nghiêm trọng mà họ chưa sẵn sàng cam kết ngay ở thời điểm hiện tại. Một quan chức Phần Lan cho biết văn phòng bà Valtonen không bình luận về các cuộc thảo luận mật, song nhấn mạnh mục tiêu lâu dài của Helsinki là ủng hộ Ukraine gia nhập NATO.
Phản ứng từ các chuyên gia và đồng minh
Các cựu quan chức NATO và giới phân tích nhận định bức điện phản ánh mối lo ngày càng gia tăng tại nhiều thủ đô về việc can dự với Ukraine thời hậu chiến có thể tác động thế nào tới từng quốc gia trong dài hạn. Một vấn đề tiềm ẩn là việc sử dụng thuật ngữ Điều 5 trong các bối cảnh khác có thể tạo cảm giác NATO trực tiếp tham gia – điều thực tế không nằm trong các phương án đang được thảo luận.
Ông Edward Wrong, cựu quan chức NATO, cho rằng Phần Lan và nhiều nước thành viên muốn bảo đảm dư luận hiểu rằng Điều 5 là cơ chế riêng biệt, chỉ áp dụng trong khuôn khổ NATO. Bộ Ngoại giao Mỹ từ chối bình luận về vấn đề này.
Những thách thức trong việc so sánh với Điều 5
Theo các cựu quan chức và chuyên gia, việc lấy Điều 5 làm phép so sánh có cả mặt lợi lẫn hại, nhất là trong bối cảnh NATO tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về Ukraine. Tình hình càng phức tạp khi nhiều khả năng các quốc gia riêng lẻ, hoặc một nhóm nước – chứ không phải NATO với tư cách tổ chức – sẽ cung cấp hỗ trợ an ninh cho Kiev trong thời gian tới.
Ông Josh Shifrinson, học giả tại Đại học Maryland, College Park, cho rằng việc nhắc đến Điều 5, dù kèm chữ "giống", có thể vô tình tạo "đạn dược chính trị" cho các lực lượng đối lập trong nước. Ngoài ra, cách đóng khung này cũng có thể khiến Nga thử thách xem các cam kết đó thực sự có giá trị đến đâu.
Bối cảnh chính trị và kinh tế phức tạp
Các nước NATO, đặc biệt ở châu Âu, cũng nhận thức rõ quan điểm không mấy thiện cảm của Tổng thống Donald Trump đối với liên minh này. Trước yêu cầu tăng chi tiêu quốc phòng, họ đã gánh phần lớn viện trợ cho Ukraine. Trong bối cảnh triển vọng kinh tế còn nhiều bất định, mức độ hỗ trợ mà họ có thể tiếp tục dành cho Kiev vẫn là dấu hỏi lớn.
Bà Rachel Ellehuus, cựu quan chức Bộ Quốc phòng Mỹ phụ trách NATO, nhận định: "Tôi đoán người Phần Lan không muốn hứa quá nhiều rồi không thực hiện được". Phần Lan là một trong những thành viên mới nhất của NATO, gia nhập liên minh sau xung đột Nga - Ukraine bùng phát năm 2022.
Lập trường cứng rắn của Phần Lan đối với Nga
Trong bức điện, Ngoại trưởng Phần Lan thể hiện lập trường cứng rắn với Nga – quốc gia có đường biên giới dài khoảng 1.330 km với Phần Lan. "Chúng ta không nên ngây thơ nghĩ rằng họ sẽ thay đổi, đặc biệt nếu các biện pháp trừng phạt được dỡ bỏ và Nga trở nên được tiếp sức về chính trị và kinh tế", bà Valtonen cho biết.
Dù Mỹ, Ukraine và Nga đang tiến hành các cuộc trao đổi dưới nhiều hình thức, Tổng thống Nga Vladimir Putin đến nay vẫn chưa cam kết một lệnh ngừng bắn thực chất, đồng thời đưa ra những yêu sách mà nhiều người Ukraine coi là không thể chấp nhận trong một thỏa thuận hòa bình.
