Căng thẳng Trung Đông leo thang khi lệnh ngừng bắn Mỹ - Iran sắp hết hạn
Cục diện xung đột tại Trung Đông đang trở nên khó lường khi vấn đề đi lại qua eo biển Hormuz và các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran liên tục có những biến chuyển phức tạp. Hạn chót của lệnh ngừng bắn 2 tuần giữa hai nước sẽ kết thúc vào ngày 22.4, nhưng dấu hiệu đạt được tiến triển ngoại giao vẫn còn tương đối mơ hồ và đầy thách thức.
Tuyên bố trái chiều và leo thang xung đột tại Hormuz
Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 18.4 đã tuyên bố rằng các bên đã có những cuộc trao đổi rất tốt và một thỏa thuận đang rất gần. Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf, đồng thời là trưởng đoàn đàm phán Iran, lưu ý rằng vẫn còn những khác biệt lớn giữa Washington và Tehran. Trong khi đó, mâu thuẫn lại leo thang xoay quanh việc kiểm soát eo biển Hormuz, một tuyến đường biển chiến lược quan trọng.
CNN ngày 19.4 đưa tin ông Trump đã cảnh báo Iran "không nên tống tiền Mỹ", phản ứng trước việc Tehran liên tục thay đổi lập trường về Hormuz. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 17.4 thông báo mở cửa eo biển này, nhưng chỉ sau đó một ngày, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) lại tuyên bố phong tỏa Hormuz, với lý do Mỹ không từ bỏ lệnh phong tỏa các cảng Iran. Reuters cũng đưa tin lực lượng Iran đã nổ súng chặn 2 tàu Ấn Độ đi qua eo biển Hormuz, sự việc khiến New Delhi triệu tập Đại sứ Iran và bày tỏ quan ngại sâu sắc.
Phân tích từ chuyên gia và những toan tính chiến lược
Giáo sư Simon Mabon từ Đại học Lancaster, Anh, nhận định với Al Jazeera hôm 18.4 rằng có hai vấn đề đáng lưu tâm hiện nay. Thứ nhất, ông đặt vấn đề việc Iran nhanh chóng thay đổi lập trường về Hormuz liệu có phải là toan tính chiến lược của Tehran, hay phản ánh sự mâu thuẫn trong cấu trúc quyền lực phức tạp ở nước này, khi hành động của lực lượng vũ trang nhiều lần khác với các tuyên bố ngoại giao. Thực tế, bài đăng của ông Araghchi trên mạng xã hội về thông báo mở cửa Hormuz bị chính truyền thông Iran chỉ trích là không rõ ràng, dễ bị hiểu lầm là Tehran đã nhượng bộ với Mỹ.
Thứ hai, việc có hai thế lực đang phong tỏa Hormuz nhằm cạnh tranh ảnh hưởng khiến giao thông ở eo biển này càng thêm khó khăn. "Đi kèm với những điều không chắc chắn, áp lực từ thỏa thuận ngừng bắn, tất cả đang tạo nên một thời điểm cực kỳ bấp bênh", ông Mabon nhận định.
Bế tắc đàm phán và nhu cầu từ bỏ lợi ích tối đa
Đến nay, cả Iran và Mỹ đã nêu ra lập trường và vạch những "lằn ranh đỏ" đối với đàm phán, đặc biệt về chương trình hạt nhân của Tehran. Tuy nhiên, một yếu tố khác khiến đàm phán bế tắc, ngoài những bất đồng, còn là tâm lý của mỗi bên đều cho rằng họ đang nắm ưu thế. Theo bài phân tích trên Foreign Affairs, Iran có những cơ sở để gây sức ép ngoại giao, như việc họ vẫn trụ vững sau các đợt tấn công của liên quân Mỹ - Israel, kéo cuộc xung đột bước sang tuần thứ 8 mà vẫn chưa có dấu hiệu kết thúc. Tehran cũng có lợi thế địa lý để đưa ra yêu sách về eo biển Hormuz.
Về phía Mỹ, Washington có thể viện dẫn rằng họ đã gây ra thiệt hại to lớn đối với bộ máy an ninh và quân sự của Iran. Mỹ cũng kỳ vọng lệnh phong tỏa sẽ bóp nghẹt hoạt động thương mại và gây thêm tổn thất kinh tế cho Iran. Theo Foreign Affairs, hai bên cần chấp nhận thực tế rằng mỗi bên đều có những lá bài kéo dài xung đột, và nếu hướng tới giải pháp hòa bình thì cần từ bỏ những yêu sách nhằm thu về "lợi ích tối đa".
Thay vào đó, Mỹ và Iran có thể gia hạn ngừng bắn để tạo thời gian điều chỉnh yêu cầu trong đàm phán hạt nhân, đồng thời thiết lập các hành lang an toàn để di chuyển ở Hormuz. Giới quan sát cho rằng việc hai bên đang đối thoại cho thấy vẫn còn một lối thoát, dù còn nhiều thách thức phía trước.
Tình hình leo thang tại Li Băng và mô hình "đường vàng" của Israel
Trong khi đó, tình hình tại Li Băng cũng đang leo thang căng thẳng. Quân đội Israel hôm 18.4 cho biết đã thiết lập các giới tuyến "đường vàng" tại miền nam Li Băng, được cho là tương tự mô hình mà Israel áp dụng để xác định những vùng kiểm soát ở Dải Gaza, theo Al Jazeera. Israel tuyên bố sẽ nổ súng với bất kỳ ai đến gần đường vàng. Bất chấp lệnh ngừng bắn 10 ngày giữa Israel và lực lượng Hezbollah hồi giữa tuần trước, giao tranh vẫn tiếp diễn. Israel pháo kích vào các thị trấn ở Li Băng hôm 18.4, tuyên bố là để đối phó các tay súng tiếp cận nơi đóng quân của Israel. Trong khi đó, lãnh đạo Hezbollah cảnh báo ngừng bắn không thể tiếp tục trừ khi được cả hai bên tôn trọng.
