Cuộc sống cơ cực của người bán vé số dạo giữa lòng thành phố
Trong loạt phóng sự điều tra về thực trạng người bán vé số dạo, phóng viên đã ghi nhận nhiều câu chuyện xoay quanh phận đời lam lũ của những lao động này. Đa số họ đều từ các vùng quê lên thành phố lớn như TP.HCM để mưu sinh, phải đối mặt với hàng loạt chi phí sinh hoạt đắt đỏ từ tiền thuê trọ, ăn uống cho đến khám chữa bệnh.
Để có thể bán được từ 200 đến 300 tờ vé số mỗi ngày, nhiều người phải đi bộ gần 30 km từ sáng sớm cho đến tận khuya. Tuy nhiên, khoảng một năm trở lại đây, họ phản ánh một thực tế đáng lo ngại: nếu vé số bán không hết thì không được phép trả lại cho đại lý. Trong khi tiền lãi kiếm được từ mỗi tờ vé chỉ vỏn vẹn 1.000 đồng, thì nếu phải ôm vé ế, họ sẽ phải chịu mức phí lên đến 10.000 đồng mỗi tờ.
Quy định và thực tế trái ngược về việc trả vé ế
Để có cái nhìn đa chiều, phóng viên đã tìm hiểu ý kiến từ các đại lý vé số trên địa bàn TP.HCM về việc có hay không cho phép trả lại vé số chưa bán hết. Đồng thời, cuộc trao đổi với ông Đặng Thanh Tùng, Phó giám đốc Công ty TNHH xổ số kiến thiết Cần Thơ, đã làm rõ hơn những vấn đề mà cả người bán lẻ lẫn đại lý đang phản ánh.
Ông Tùng chia sẻ rằng việc chăm lo cho lực lượng bán vé số lẻ hiện chủ yếu được thực hiện gián tiếp thông qua các chương trình an sinh xã hội, với ưu tiên dành cho các trường hợp thuộc diện hộ nghèo hoặc có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Tuy nhiên, vướng mắc lớn nằm ở đặc thù nghề nghiệp: người bán vé số là lao động tự do, chưa có khung pháp lý cho phép các công ty xổ số trực tiếp chi trả bảo hiểm hay thiết lập chế độ phúc lợi riêng.
Tình trạng pháp lý '3 không' và tính biến động cao
Hiện nay, người bán vé số dạo đang ở trong trạng thái pháp lý được mô tả là '3 không': không hợp đồng lao động, không bảo hiểm bắt buộc và không có cơ chế bảo hộ an toàn lao động. Bên cạnh đó, lực lượng này có tính biến động rất cao. Một số xem đây là nguồn thu nhập chính, trong khi nhiều người khác chỉ làm thời vụ.
Ông Tùng giải thích: 'Có thể hôm nay họ lấy vé của đài này, ngày mai lại chuyển sang đài khác, thậm chí bán song song vé của nhiều tỉnh, thành khác nhau'. Mỗi công ty xổ số chỉ phát hành khoảng 4 đến 5 kỳ mỗi tháng, khiến người bán không gắn bó cố định với một đơn vị cụ thể. Ông cho rằng từng công ty riêng lẻ khó có thể quản lý hoặc bao quát đầy đủ lực lượng bán dạo trên địa bàn, và cần có quy định chung, đồng bộ cho toàn ngành hoặc toàn khu vực xổ số.
Doanh thu khổng lồ và đóng góp cho ngân sách
Theo báo cáo của Hội đồng Xổ số kiến thiết khu vực miền Nam, chỉ riêng năm 2025, các công ty xổ số trong khu vực đã chi hơn 449 tỉ đồng cho hoạt động từ thiện và phúc lợi xã hội. Con số này bao gồm việc xây dựng gần 3.053 căn nhà tình nghĩa, nhà đại đoàn kết, cùng hơn 252 tỉ đồng đóng góp cho các quỹ giáo dục, y tế, xóa đói giảm nghèo.
Năm 2025, tỷ lệ tiêu thụ vé số bình quân toàn khu vực miền Nam đạt mức 98,71%, với 16 trong số 21 công ty có tỷ lệ tiêu thụ vượt 100%. Doanh thu từ xổ số truyền thống khu vực miền Nam đạt 155.557 tỉ đồng, tăng 10,65% so với năm 2024. Từ đó, các công ty ghi nhận 20.070 tỉ đồng lợi nhuận trước thuế và đóng góp cho ngân sách nhà nước số tiền kỷ lục, gần 52.000 tỉ đồng.
Quy định bắt buộc và thách thức trong phân phối
Liên quan đến thực trạng người bán dạo 'sợ không dám trả vé ế', lãnh đạo một công ty xổ số thuộc Hội đồng Xổ số kiến thiết khu vực miền Nam khẳng định: theo quy định hiện hành, đại lý bắt buộc phải cho người bán lẻ trả lại vé chưa tiêu thụ hết, tuyệt đối không được ngăn cản việc thực hiện quyền này.
Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường vé số miền Nam đang ở tình trạng 'cung không đủ cầu', các đại lý buộc phải điều tiết lượng vé cấp phát dựa trên năng lực tiêu thụ thực tế của từng người. Vị này ví von: 'Cũng giống như đi ăn buffet, nếu một người lấy quá nhiều mà không dùng hết thì người khác sẽ không còn phần. Vì vậy, mỗi người nên nhận lượng vé vừa sức bán'.
Để đảm bảo vận hành hệ thống trơn tru, các đại lý thường quy định thời điểm trả vé cụ thể, phổ biến là trước 12 giờ trưa trong ngày quay số. Cách quản lý này nhằm đảm bảo sự cân bằng trong phân phối, tránh rủi ro khi vé bị giữ quá lâu rồi trả lại dồn dập sát giờ đóng đài.
Khu vực miền Nam với 21 công ty xổ số kiến thiết
Khu vực miền Nam hiện vẫn duy trì 21 công ty xổ số kiến thiết, hoạt động tại 9 tỉnh, thành phố bao gồm: An Giang, Cà Mau, Cần Thơ, Đồng Tháp, Đồng Nai, Lâm Đồng, Tây Ninh, TP.HCM và Vĩnh Long. Danh sách cụ thể gồm các công ty từ An Giang, Bạc Liêu, Bà Rịa - Vũng Tàu, Bến Tre, Bình Dương, Bình Phước, Bình Thuận, Cà Mau, Cần Thơ, Đồng Nai, Đồng Tháp, Hậu Giang, Kiên Giang, Lâm Đồng, Long An, Sóc Trăng, Tây Ninh, TP.HCM, Tiền Giang, Trà Vinh và Vĩnh Long.
Dù vậy, ông Tùng khẳng định trên thực tế, thông qua các nguồn chi cho an sinh xã hội, những người bán vé số thuộc diện được hỗ trợ vẫn có thể tiếp cận các chính sách theo quy định. Tuy nhiên, bài toán về quyền lợi và sự bảo vệ pháp lý cho lực lượng lao động tự do này vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết.
