Ngành thủy sản Việt Nam đứng trước bước ngoặt phát triển mới
Trong nhiều năm qua, thủy sản luôn được xem là một trong những ngành xuất khẩu chủ lực của nông nghiệp Việt Nam, với kim ngạch xuất khẩu dao động trong khoảng từ 8 đến 11 tỷ USD mỗi năm. Tuy nhiên, gần đây, tăng trưởng của ngành đang có dấu hiệu chậm lại đáng kể, trong khi nhiều mặt hàng nông nghiệp khác như gạo và rau quả lại vươn lên mạnh mẽ. Điều này cho thấy ngành thủy sản đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, đòi hỏi những thay đổi căn bản về mô hình tăng trưởng.
Động lực tăng trưởng cũ đang dần lỗi thời
Trước đây, thủy sản Việt Nam tăng trưởng chủ yếu nhờ vào việc mở rộng diện tích nuôi trồng và tăng sản lượng. Tuy nhiên, hiện nay, dư địa để phát triển theo cách này không còn nhiều. Thay vào đó, xu hướng chuyển dịch sang áp dụng công nghệ, chế biến sâu và nuôi trồng bền vững đang trở nên cấp thiết. Thỏa thuận hợp tác giữa Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) và Hội đồng Xuất khẩu Đậu nành Hoa Kỳ (USSEC), được ký kết vào ngày 26/3/2026, có thể được xem là một bước đi quan trọng trong quá trình chuyển đổi này. Trong đó, Đồng bằng sông Cửu Long tiếp tục giữ vai trò trung tâm của ngành.
Thế mạnh và thách thức của Đồng bằng sông Cửu Long
Theo Tiến sĩ Lê Công Lương, Phó Tổng Thư ký Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, Đồng bằng sông Cửu Long là vùng đất "chín rồng đổ ra biển lớn", có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển nông nghiệp, thủy sản, an ninh lương thực quốc gia và xuất khẩu nông sản. Khu vực này đóng góp hơn 50% sản lượng lúa, 65% sản lượng nuôi trồng thủy sản và 70% sản lượng trái cây của cả nước.
Tuy nhiên, thủy sản của Đồng bằng sông Cửu Long và Việt Nam nói chung đã chứng kiến một chu kỳ tăng trưởng chưa thật sự ổn định. Năm 2025, xuất khẩu thủy sản của Việt Nam có sự phục hồi mạnh mẽ, với tổng kim ngạch cả nước đạt hơn 11 tỷ USD. Song, nếu nhìn ngược lại quá khứ, sự phục hồi này cũng mới chỉ ngang bằng mức xuất khẩu của năm 2022. Trong cùng thời gian đó, các mặt hàng nông nghiệp khác lại có mức tăng trưởng ấn tượng. Chỉ tính riêng năm 2023, xuất khẩu gạo đạt 4,78 tỷ USD, tăng 38,4% so với năm trước. Xuất khẩu rau quả chỉ mất bốn năm để tăng gấp đôi giá trị xuất khẩu, từ hơn 3 tỷ USD năm 2020 lên hơn 6 tỷ USD năm 2024.
Cạnh tranh gay gắt và rủi ro từ biến đổi khí hậu
Ngành thủy sản Việt Nam nói chung và Đồng bằng sông Cửu Long nói riêng đang phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ các quốc gia khác. Có những thời điểm, giá tôm xuất khẩu của Ecuador chỉ bằng một nửa so với giá tôm Việt Nam. Theo Tiến sĩ Chu Bảo Hiệp từ Viện Kinh tế - Chính trị quốc tế, Trường đại học Tài chính, lĩnh vực thủy sản, đặc biệt là ngành chế biến thủy sản tại Đồng bằng sông Cửu Long, hiện đang phải đối mặt với nhiều rủi ro lớn từ biến đổi khí hậu, bao gồm tình trạng xâm nhập mặn, sụt lún và thay đổi thủy văn.
Thêm vào đó, chi phí nuôi trồng đang tăng nhanh chóng mặt. Một số nguyên liệu, do ảnh hưởng của xung đột trên thế giới, đã trở nên đắt đỏ hơn. Các thị trường truyền thống như Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) lại có xu hướng siết chặt các yêu cầu về tiêu chuẩn môi trường và truy xuất nguồn gốc. Bối cảnh chung này cho thấy, ngành thủy sản đang bước vào giai đoạn đòi hỏi một sự thay đổi mô hình tăng trưởng toàn diện.
Mô hình phát triển mới: Từ sản lượng sang giá trị gia tăng
Quay trở lại với thỏa thuận hợp tác giữa VASEP và USSEC, ông Lukas Manomaitis, Giám đốc Kỹ thuật Nuôi trồng Thủy sản Khu vực Đông Á của USSEC, cho biết tổ chức này mong muốn đồng hành cùng ngành thủy sản Việt Nam với vai trò là đối tác chiến lược lâu dài. USSEC không chỉ cung cấp nguyên liệu mà còn chia sẻ kiến thức, công nghệ và kinh nghiệm quốc tế trong phát triển nuôi trồng bền vững.
Xu hướng này thực ra không phải quá mới. Ở cấp độ thấp hơn, nhiều doanh nghiệp đã tỏ ra khá nhạy cảm với các yêu cầu mới. Công ty Cổ phần Tập đoàn Thủy sản Minh Phú, một "ông lớn" của ngành tại Đồng bằng sông Cửu Long với sản phẩm chủ lực là tôm, từ nhiều năm trước đã xác định thực hiện chiến lược đa dạng hóa sản phẩm, tập trung vào chế biến sâu nhằm tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng và đảm bảo chất lượng nguyên liệu đầu vào.
Thay vì cạnh tranh về giá với các sản phẩm tôm từ Ấn Độ và Ecuador, tập đoàn này tập trung vào việc gia tăng chất lượng và tạo sự khác biệt trên thị trường. Yếu tố cạnh tranh về giá chỉ được đặt trong một kế hoạch dài hạn. Doanh nghiệp này tập trung hoàn thành và đẩy mạnh sản xuất tôm giống theo công nghệ sinh học MPBio, nhằm đưa giá thành tôm nguyên liệu của Việt Nam xuống ngang bằng với Ecuador từ năm 2030. Đồng thời, họ phấn đấu đạt mục tiêu tự cung tự cấp phần lớn nguyên liệu tôm cho các nhà máy của mình từ năm 2035.
Chuyển dịch toàn ngành sang chế biến sâu
Ở phạm vi rộng hơn, ngành thủy sản Việt Nam đang chuyển mạnh từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang chế biến sâu, nhằm nâng cao giá trị gia tăng. Thay vì chủ yếu xuất khẩu tôm đông lạnh hay cá phi-lê sơ chế, nhiều doanh nghiệp đã đẩy mạnh sản xuất các sản phẩm chế biến, thực phẩm tiện lợi và đồ ăn sẵn. Họ cũng đồng thời tận dụng các phụ phẩm để sản xuất collagen, dầu cá và các sản phẩm sinh học khác.
Hướng đi này giúp tăng giá trị trên mỗi đơn vị nguyên liệu, giảm sự phụ thuộc vào sản lượng thô và tạo ra dư địa tăng trưởng mới cho ngành thủy sản trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt. Có thể thấy rõ, giai đoạn phát triển sắp tới của ngành thủy sản Việt Nam sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào công nghệ, chế biến sâu và mô hình nuôi trồng bền vững. Đồng bằng sông Cửu Long sẽ không chỉ là "vựa thủy sản" truyền thống, mà còn là trung tâm của mô hình tăng trưởng mới của toàn ngành.
Kết thúc năm 2025, ngành thủy sản Việt Nam đã ghi dấu ấn với con số kim ngạch xuất khẩu đạt gần 11,3 tỷ USD, tăng 12,4% so với năm 2024. Điều này cho thấy tiềm năng và sự linh hoạt của ngành trong việc thích ứng với những thay đổi của thị trường.
Tiêu điểm: Ngành hàng nuôi trồng và chế biến thủy sản
- Chuyển mạnh từ tư duy "sản lượng" sang "giá trị"
- Hướng đi nhiều tiềm năng trong chế biến sâu và nuôi trồng bền vững
