Từ một quốc gia từng cấm người dân sở hữu vàng, Trung Quốc nay đang âm thầm xây dựng cả một “đế chế vàng” với tham vọng tạo lá chắn cho nền kinh tế và thách thức sức mạnh của đồng USD. Quy mô giao dịch vàng tại nước này đã lên tới hàng nghìn tỷ USD mỗi năm, biến Trung Quốc thành một trong những trung tâm giao dịch vàng lớn nhất toàn cầu.
Từ “đóng băng” sang nới lỏng thị trường vàng
Theo nguyên Chủ tịch Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải, vàng trong giai đoạn 1949-1982 từng được Trung Quốc siết chặt quyền sở hữu nhằm bảo vệ đồng nhân dân tệ còn non trẻ, đồng thời giúp giải quyết tình trạng thiếu hụt ngoại tệ nghiêm trọng. Ở thời điểm đó, đồng USD được neo với vàng và giữ vai trò trung tâm trong thương mại toàn cầu, trong khi Trung Quốc gần như không có nhiều dự trữ ngoại hối.
Năm 1950, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc ban hành “Biện pháp quản lý vàng bạc”, đóng băng gần như toàn bộ hoạt động giao dịch vàng trong dân. Người dân không được phép mua bán hay cất giữ vàng tự do. Nguồn vàng thu gom được trở thành “phao cứu sinh” cho nền kinh tế, giúp Trung Quốc trả nợ nước ngoài, nhập khẩu lương thực cũng như máy móc phục vụ công nghiệp hóa.
Đến thập niên 1980, khi nền kinh tế dần cải thiện, Trung Quốc bắt đầu nới lỏng từng bước đối với thị trường vàng. Nhà nước cho phép mở cửa thị trường trang sức để đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn trong dân. Tuy nhiên, vàng vẫn được xem là tài nguyên chiến lược nên cơ chế quản lý tập trung chưa biến mất hoàn toàn. Toàn bộ vàng khai thác được phải bán lại cho ngân hàng trung ương theo cơ chế “thống nhất thu mua, thống nhất phân phối”.
Phải tới năm 2002, khi Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải chính thức đi vào hoạt động, thị trường vàng Trung Quốc mới thực sự bước sang giai đoạn thị trường hóa. Đây được xem là cột mốc lịch sử khi cơ chế định giá bắt đầu chuyển sang dựa trên cung - cầu, thay vì do nhà nước ấn định như trước đó.
Hơn 2 thập niên sau ngày thành lập, Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải đã phát triển từ một thị trường nội địa thành một trung tâm giao dịch vàng có ảnh hưởng toàn cầu. Từ 108 thành viên ban đầu, sàn hiện có hơn 280 thành viên, bao gồm ngân hàng thương mại, doanh nghiệp khai thác vàng, tổ chức tài chính và nhiều định chế quốc tế.
Không chỉ mở rộng quy mô trong nước, Trung Quốc còn từng bước đưa thị trường vàng ra quốc tế. Năm 2014, Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải khai trương mảng giao dịch quốc tế, lần đầu tiên cho phép nhà đầu tư nước ngoài tham gia trực tiếp. Hai năm sau, Trung Quốc ra mắt “Thượng Hải Kim” - chỉ số giá vàng chuẩn được định giá bằng đồng nhân dân tệ thay vì USD, nhằm giảm sự phụ thuộc vào hệ thống định giá vàng truyền thống do London và New York chi phối.
Không chỉ dừng lại ở việc tích vàng
Trung Quốc còn đang âm thầm thực hiện một chiến lược quy mô lớn với vàng - không chỉ để tích trữ tài sản an toàn, mà còn nhằm xây dựng một hệ thống tài chính song song có khả năng giảm sự phụ thuộc vào đồng USD và từng bước định hình lại trật tự tiền tệ toàn cầu. Hàng loạt động thái gần đây, từ mở rộng kho dự trữ vàng, xây dựng hệ thống thanh toán riêng cho giao dịch kim loại quý cho đến thúc đẩy giao dịch vàng bằng đồng nhân dân tệ, được giới phân tích đánh giá là tham vọng lớn nhất của Trung Quốc trong nhiều năm.
Khác với nhiều quốc gia chỉ coi vàng là tài sản dự trữ, Trung Quốc đang xây dựng cả một hệ sinh thái xoay quanh kim loại quý này. Mục tiêu không đơn thuần là nắm giữ thêm vàng, mà là kiểm soát nhiều hơn các khâu quan trọng của thị trường như lưu trữ, giao dịch, định giá và thanh toán quốc tế. Thông qua đó, Trung Quốc muốn tạo ra một mạng lưới tài chính vận hành theo các tiêu chuẩn riêng, giảm sự lệ thuộc vào các trung tâm tài chính phương Tây cũng như vai trò thống trị của đồng USD.
Xây dựng một “cửa ngõ vàng” độc lập
Trong chiến lược này, Hong Kong (Trung Quốc) được xem là mắt xích đặc biệt quan trọng. Những thay đổi chính sách gần đây cho thấy Hong Kong đang được Bắc Kinh định vị trở thành trung tâm giao dịch vàng quốc tế mới của châu Á. Một trong những kế hoạch đáng chú ý nhất là nâng công suất lưu trữ vàng thỏi tại Hong Kong lên khoảng 2.000 tấn - quy mô đủ lớn để cạnh tranh với nhiều trung tâm vàng truyền thống trên thế giới.
Song song với đó, Hong Kong cũng đang phát triển hệ thống thanh toán bù trừ riêng dành cho các giao dịch vàng. Đây được xem là bước đi mang tính chiến lược, bởi nó giúp các giao dịch vàng quốc tế có thể được thực hiện mà không cần phụ thuộc quá nhiều vào những định chế tài chính phương Tây như COMEX của Mỹ hay Hiệp hội Thị trường vàng London (LBMA). Với hạ tầng mới, Hong Kong đang dần tự xây dựng vai trò như một “cửa ngõ vàng” độc lập cho dòng vốn toàn cầu.
Bên cạnh Hong Kong, Sàn Giao dịch vàng Thượng Hải cũng đang nổi lên như công cụ quan trọng. Năm 2023, sàn này khai trương kho lưu trữ vàng đầu tiên bên ngoài đại lục tại Hong Kong và tung ra các hợp đồng vàng mới dành cho nhà đầu tư quốc tế. Điểm đặc biệt là các hợp đồng này được giao dịch bằng đồng nhân dân tệ thay vì USD, cho thấy Bắc Kinh muốn gắn vàng với quá trình quốc tế hóa đồng nhân dân tệ.
Từng bước đưa vàng vào nền kinh tế
Theo giới phân tích, chiến lược vàng của Trung Quốc thực chất là một phần trong kế hoạch dài hạn nhằm tăng khả năng tự chủ tài chính và giảm rủi ro địa chính trị. Sau các lệnh trừng phạt mạnh tay mà phương Tây áp lên Nga từ năm 2022, nhiều quốc gia bắt đầu nhận ra mức độ phụ thuộc quá lớn vào hệ thống tài chính dựa trên đồng USD. Trong bối cảnh đó, vàng trở thành lựa chọn hấp dẫn bởi đây là tài sản trung lập, không chịu sự kiểm soát trực tiếp của bất kỳ quốc gia nào.
Bằng việc xây dựng hạ tầng giao dịch vàng riêng, Trung Quốc đang tạo ra một cơ chế cho phép các đối tác thương mại thanh toán với nhau mà không nhất thiết phải dùng đồng USD. Điều này đặc biệt quan trọng với các quốc gia muốn giảm phụ thuộc vào hệ thống tài chính phương Tây hoặc tránh nguy cơ bị ảnh hưởng bởi các lệnh trừng phạt quốc tế. Ngoài ra, việc liên kết đồng nhân dân tệ với vàng cũng giúp Bắc Kinh củng cố niềm tin đối với đồng nội tệ mà không cần chính thức quay trở lại chế độ bản vị vàng.
Không dừng ở tài chính, chiến lược vàng còn phản ánh tham vọng lớn hơn của Trung Quốc trong việc giành ảnh hưởng đối với hệ thống định giá hàng hóa toàn cầu. Bằng cách phát triển các trung tâm giao dịch và định giá vàng riêng, Bắc Kinh muốn có "tiếng nói" lớn hơn trong thị trường hàng hóa quốc tế. Thông qua hệ thống giao dịch và thanh toán vàng mới, Bắc Kinh có thể cung cấp cho các quốc gia đối tác một lựa chọn tài chính khác ngoài các khoản vay bằng USD. Điều này đặc biệt hấp dẫn với nhiều nền kinh tế đang phát triển tại châu Á, châu Phi và Mỹ Latin.
Giới quan sát cho rằng nếu chiến lược này tiếp tục được mở rộng, vàng có thể trở thành công cụ quan trọng giúp Trung Quốc xây dựng mạng lưới tài chính toàn cầu mới, nơi vai trò của đồng USD không còn mang tính áp đảo tuyệt đối như hiện nay.
