Dù mang về lãi ròng 7,5 tỉ USD, nhưng so với cùng kỳ năm trước, tốc độ xuất siêu nông sản giảm 9,3%. Nguyên nhân do sức mua của các thị trường nhập khẩu giảm vì khó khăn kinh tế và biến động địa chính trị, khiến giá dầu và chi phí vận chuyển tăng. Những yếu tố trở ngại vẫn còn, nên mục tiêu vượt qua cột mốc xuất siêu 20,7 tỉ USD của năm 2025 trở nên khó khăn hơn trong 7 tháng còn lại của năm 2026. Tuy nhiên, nông nghiệp - lĩnh vực được ví như "trụ đỡ" hay "tấm đệm giảm sốc" cho nền kinh tế - luôn có cách riêng để tỏa sáng đúng lúc.
Điểm sáng từ ngành gạo
Ví dụ điển hình nhất là ngành gạo. Trong 5 tháng qua, xuất khẩu gạo gặp nhiều bất lợi về cả lượng và giá, nhưng xuất siêu lại tăng 3,7% so với cùng kỳ năm trước, đạt 1,3 tỉ USD. Nguyên nhân là các doanh nghiệp giảm lượng nhập khẩu so với trước. Thêm vào đó, từ tháng 5, xuất khẩu gạo đã tăng trưởng trở lại với sản lượng lên đến 1,1 triệu tấn. Giá gạo xuất khẩu cũng tăng bình quân khoảng 30-40 USD so với đầu năm, lên 500-520 USD/tấn.
Hiện tượng El Nino đang quay trở lại và có khả năng đạt cường độ mạnh vào cuối năm. Điều này đồng nghĩa với sản lượng gạo và lương thực nói chung ở nhiều quốc gia châu Á bị giảm, khiến giá tăng nhanh. Một số chuyên gia và doanh nghiệp dự báo vào cuối năm nay và đầu năm sau, giá gạo có thể quay lại mặt bằng giá như giai đoạn El Nino 2023-2024. Giai đoạn đó, Việt Nam xuất khẩu tới 9,1 triệu tấn gạo, thu về 5,6 tỉ USD.
Rau quả và sầu riêng tăng tốc
Tương tự, xuất siêu của ngành hàng rau quả thời gian qua tăng nhẹ 5,5%, đạt 1,4 tỉ USD. Đáng mừng hơn là tín hiệu tăng tốc từ tháng 6 này. Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam (VINAFRUIT), trong tháng 6, sầu riêng miền Đông bắt đầu vào vụ và tiếp theo sau là khu vực Tây Nguyên. Thời điểm từ tháng 6 đến tháng 11 là giai đoạn quyết định với ngành hàng sầu riêng Việt Nam.
Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này đạt khoảng 3,5 tỉ USD và năm nay dự kiến từ 4 đến 4,5 tỉ USD. Sầu riêng nhập khẩu rất ít nên đây gần như là khoản "lãi ròng" của ngành rau quả. Trên cơ sở đó, có thể tin tưởng nếu không có gì bất thường thì cả ngành rau quả sẽ xuất siêu khoảng 6 tỉ USD.
Ngoài sầu riêng, nhiều mặt hàng khác như dừa tươi hay bưởi của Việt Nam cũng tăng trưởng tốt. Bên cạnh Trung Quốc, các thị trường châu Âu, nhất là Hà Lan và Đức, đều tăng nhập rau quả Việt Nam. Đặc biệt, từ đầu năm đến nay, số lượng khiếu nại liên quan đến mức tồn dư hóa chất gửi về Văn phòng SPS Việt Nam tiếp tục giảm so với năm 2025, còn năm 2025 giảm hơn 50% so với năm trước đó. Điều này cho thấy tư duy xuất khẩu đã chuyển từ "bán những gì mình có" sang "bán những gì thị trường cần một cách thông minh".
Nông nghiệp là lợi thế chiến lược
Là người gắn bó cả đời với vựa nông sản Đồng bằng sông Cửu Long, TS Trần Hữu Hiệp (Trường Đại học FPT, Cần Thơ) nhận định: Nhìn lại những giai đoạn khó khăn từ đại dịch Covid-19, đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, xung đột địa chính trị, suy giảm tăng trưởng ở nhiều nền kinh tế lớn cho đến những biến động thương mại gần đây, nông nghiệp luôn là khu vực duy trì được khả năng chống chịu đáng kể cho nền kinh tế. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều chuyên gia gọi nông nghiệp là "bệ đỡ" của nền kinh tế. Đây là lợi thế chiến lược của Việt Nam trong bối cảnh thế giới ngày càng quan tâm đến an ninh lương thực, an ninh dinh dưỡng và phát triển bền vững.
Đặc biệt, Việt Nam hiện sở hữu nhiều ngành hàng có vị thế hàng đầu thế giới. Đơn cử, gạo Việt không chỉ tăng trưởng về lượng mà còn nâng cao đáng kể giá trị và chất lượng, từng bước khẳng định thương hiệu tại các thị trường cao cấp. Cà phê tiếp tục duy trì vị thế xuất khẩu hàng đầu thế giới với giá trị gia tăng ngày càng lớn. Trái cây nhiệt đới như sầu riêng, chuối, xoài, thanh long đang mở rộng thị phần tại Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều thị trường khó tính khác. Thủy sản, nhất là tôm và cá tra, vẫn là những ngành hàng xuất khẩu chủ lực.
Điều đáng nói là dư địa phát triển còn rất lớn. Thay vì chỉ xuất khẩu nguyên liệu thô, Việt Nam hoàn toàn có thể tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu thông qua chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, phát triển logistics lạnh và kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp. Đây chính là không gian tăng trưởng mới giúp nông nghiệp không chỉ đóng vai trò bảo đảm an ninh lương thực mà còn trở thành động lực tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn tới.
Theo TS Trần Hữu Hiệp, trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức cao trong những năm tới, nông nghiệp không thể chỉ được xem là khu vực hỗ trợ mà phải được nhìn nhận như một ngành kinh tế chiến lược. Để phát huy vai trò đó, cần tập trung vào 3 nhóm giải pháp trọng tâm:
- Thứ nhất, đẩy mạnh đầu tư cho nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp xanh và chế biến sâu. Chính sách tín dụng ưu đãi, quỹ đổi mới sáng tạo nông nghiệp và cơ chế thu hút doanh nghiệp đầu tư vào vùng nguyên liệu cần được triển khai mạnh mẽ hơn nhằm nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản Việt Nam.
- Thứ hai, phát triển hạ tầng thích ứng biến đổi khí hậu và bảo đảm an ninh nguồn nước cho Đồng bằng sông Cửu Long.
- Thứ ba, chuyển mạnh từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp. Trọng tâm không chỉ là sản xuất nhiều hơn mà phải sản xuất theo tín hiệu thị trường, tiêu chuẩn quốc tế và nhu cầu của người tiêu dùng toàn cầu; đồng thời xây dựng thương hiệu quốc gia cho các ngành hàng chủ lực.
"Đầu tư cho nông nghiệp hôm nay không chỉ để bảo đảm an ninh lương thực, mà còn là đầu tư cho sức chống chịu, khả năng thích ứng và tăng trưởng bền vững của nền kinh tế Việt Nam trong tương lai", TS Trần Hữu Hiệp nhấn mạnh.
