Chuyên gia đề xuất nghiên cứu quản lý thị trường kim cương tương tự thị trường vàng, để quy định thống nhất từ khâu kiểm định, truy xuất nguồn gốc, công bố thông tin tới trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường. Nhiều vụ việc lùm xùm gần đây xảy ra trên thị trường kim cương liên quan tới chất lượng kiểm định, buôn lậu kim cương xuyên quốc gia đã làm lộ rõ không ít lỗ hổng trong quản lý thị trường này.
Rủi ro dồn về phía người mua
Theo bà Nguyễn Thị Thu Hương, Trưởng phòng Quản lý gia sản của Công ty CP Tư vấn đầu tư và Quản lý tài sản FIDT, một trong những hạn chế nổi cộm là thiếu minh bạch trong khung pháp lý. Khác với vàng - vốn được Ngân hàng Nhà nước quản lý chặt chẽ, có cơ chế kiểm soát chất lượng và hệ thống tiêu chuẩn tương đối đầy đủ, thị trường kim cương hiện chưa có bộ tiêu chuẩn ngành thống nhất. Do đó, việc xác thực chất lượng, minh bạch thông tin còn là khoảng trống.
Kim cương là một trong những thị trường có mức độ bất cân xứng thông tin cao nhất trong các lớp tài sản. Ngoài ra, hiện chưa có cơ chế bảo đảm tính độc lập giữa doanh nghiệp bán lẻ và đơn vị kiểm định. Nhấn mạnh kim cương là một trong những thị trường có mức độ bất cân xứng thông tin cao nhất trong các lớp tài sản, theo bà Hương, rủi ro hiện nay gần như dồn về phía người mua. Hiện chưa có một sàn giao dịch tập trung, giá kim cương không được niêm yết công khai. Việc quản lý mới dừng ở từng khâu riêng lẻ như nhập khẩu, truy xuất nguồn gốc, chưa hình thành một chuỗi quản lý xuyên suốt.
"Bên bán gần như nắm toàn bộ thông tin về nguồn gốc, chất lượng, định giá và kết quả kiểm định của kim cương, song pháp luật hiện chưa quy định cụ thể nghĩa vụ phải công khai đầy đủ các thông tin này cho người mua. Vì vậy, ngay cả khi mua ở thương hiệu lớn, có giấy kiểm định cũng không đồng nghĩa mọi rủi ro đã được loại bỏ."
"Đáng chú ý, nhiều doanh nghiệp có chính sách cam kết mua lại sản phẩm, nhưng chủ yếu là cam kết dân sự, chưa có quy định pháp lý riêng điều chỉnh. Nếu xảy ra biến động khiến nhiều khách hàng đồng loạt bán lại, doanh nghiệp có thể chịu áp lực thanh khoản rất lớn", bà Hương nhấn mạnh.
Cần xây dựng cơ chế quản lý chuyên biệt như quản lý vàng
Tiến sĩ kinh tế Lê Bá Chí Nhân đánh giá, thị trường kim cương Việt Nam có mức độ minh bạch thấp hơn đáng kể so với các trung tâm giao dịch kim cương trong khu vực như Singapore hay Hồng Kông (Trung Quốc). Trong khi các thị trường đã xây dựng được hệ sinh thái quản lý dựa trên tiêu chuẩn quốc tế, cơ sở dữ liệu điện tử và cơ chế kiểm soát xuyên suốt chuỗi cung ứng, thì tại Việt Nam, thị trường chủ yếu vận hành dựa trên sự tin cậy giữa người bán và người mua.
"Đã đến lúc Việt Nam cần xây dựng một cơ chế quản lý chuyên biệt đối với thị trường kim cương và đá quý, tương tự cách đang áp dụng trong quản lý thị trường vàng", ông Nhân nói. Vị chuyên gia đề xuất phải hoàn thiện cơ chế giám sát thị trường theo hướng số hóa, quản lý dựa trên dữ liệu. Thay vì chủ yếu kiểm tra sau khi phát sinh vi phạm, cơ quan quản lý cần xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông giữa hải quan, thuế, quản lý thị trường và các tổ chức kiểm định để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường về nguồn gốc, chất lượng, giá trị giao dịch.
Cạnh đó là phát triển hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử đối với các sản phẩm có giá trị lớn. Mỗi viên kim cương hoặc sản phẩm đá quý nên được gắn với một mã định danh duy nhất, tích hợp toàn bộ thông tin về nguồn nhập khẩu, kiểm định, chế tác, lưu thông và giao dịch. Đây là xu hướng quản trị mà nhiều thị trường phát triển đang áp dụng nhằm tăng minh bạch, ngăn gian lận thương mại.
"Quan trọng là, cần xác lập rõ trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp trong việc công bố thông tin, lưu trữ hồ sơ kiểm định và bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng. Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm đối với tính xác thực của chứng thư, nguồn gốc hàng hóa, các cam kết chất lượng trong suốt vòng đời sản phẩm", ông Nhân lưu ý.
Bà Hương cũng đề xuất, thời gian tới, cần xây dựng một khung pháp lý chuyên ngành thống nhất cho thị trường kim cương và đá quý. Hiện nay, việc quản lý còn phân tán ở nhiều văn bản khác nhau. Việt Nam có thể nghiên cứu một nghị định hoặc thông tư chuyên ngành, tương tự cách Nhà nước đang quản lý thị trường vàng, để quy định thống nhất từ khâu kiểm định, truy xuất nguồn gốc, cho đến công bố thông tin, trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường. Ngoài ra, cần thiết lập tính độc lập của hoạt động kiểm định. Có thể nghiên cứu yêu cầu tách bạch pháp nhân giữa đơn vị bán hàng và đơn vị kiểm định; với những giao dịch có giá trị lớn, khuyến khích hoặc quy định việc sử dụng chứng thư từ các tổ chức giám định quốc tế độc lập như GIA, IGI, HRD…
"Mục tiêu cuối cùng không phải là tăng thêm thủ tục hành chính cho doanh nghiệp, mà là bảo vệ người tiêu dùng, nâng cao tính minh bạch, chuyên nghiệp của thị trường", bà Hương nói.
