Các doanh nghiệp vàng bạc đá quý chi phối thị trường giám định
Thị trường giám định kim cương tại Việt Nam đang đối mặt với cuộc khủng hoảng niềm tin sau khi ông Đặng Ngọc Thảo - nguyên Giám đốc Công ty TNHH MTV Giám định PNJ (P-Lab), công ty con của PNJ - bị khởi tố và bắt tạm giam vì liên quan đến đường dây buôn lậu kim cương. Sự kiện này tiếp nối chuỗi biến động từ cuối tháng 4 năm nay, khi hàng loạt thương hiệu kim cương như Kim Lý, Ngọc Đoàn bị chỉ trích về chất lượng, nhiều cửa hàng lớn tại TP.HCM đóng cửa và website ngưng hoạt động.
Theo tìm hiểu, thị trường kiểm định đá quý Việt Nam hình thành từ năm 1995 với các đơn vị công lập như Phòng Giám định Đá quý REXCO (sau là Trung tâm Nghiên cứu Địa chất - Đá quý - RGG). Tuy nhiên, cục diện thương mại hóa chỉ thực sự bắt đầu vào năm 1996 khi PNJ thành lập P-Lab. Đây là đơn vị đầu tiên đạt chuẩn quốc tế ISO/IEC 17025 tại Việt Nam và tiên phong áp dụng công nghệ khắc mã số laser trên cạnh kim cương, tạo ra "mã định danh" bất biến cho mỗi viên đá quý.
P-Lab và các ông lớn khác thống lĩnh thị phần
P-Lab từng chiếm tới 70% thị phần giám định kim cương toàn quốc, xử lý hơn 10.000 sản phẩm mỗi tháng, bao gồm cả những viên kim cương trị giá hàng triệu USD. Chứng thư của P-Lab trở thành một trong những giấy chứng nhận được người tiêu dùng tin tưởng. Sự thành công này đã tạo tiền đề cho các đại gia vàng bạc đá quý khác áp dụng công thức hoàn thiện chuỗi giá trị khép kín. Cụ thể, Tập đoàn DOJI sở hữu DOJILAB (tiền thân là Trung tâm giám định Vàng bạc đá quý DOJI, thành lập năm 2009), vận hành cả mảng giám định lẫn đào tạo. SJC nắm giữ 49% cổ phần tại Rồng Vàng LAB (thành lập 2005), đóng vai trò kiểm soát chất lượng đầu vào và đầu ra cho các sản phẩm vàng, trang sức kim cương của thương hiệu vàng quốc gia.
Ngoài ra, Sacombank cũng sở hữu Sacombank-SBJ (vận hành từ 2009), kết hợp kiểm định với phát triển trang sức phong thủy. Agribank hiện diện qua GIV (Trung tâm Nghiên cứu và Giám định Đá quý) thuộc CTCP Vàng bạc Đá quý Asean. Bên cạnh các "ông lớn", thị trường gần đây chứng kiến sự phân mảnh với các đơn vị quy mô nhỏ hơn (vốn điều lệ chỉ khoảng 1 tỷ đồng) như CTCP Kiểm định Kim cương và Đá quý Thiên nhiên Việt Nam (VDG, thành lập 2018), CTCP Nghiên cứu và Giám định Đá quý An Đông (AD Lab, thành lập 2023), hay Viện Nghiên cứu Đá quý và Vàng VINAGEMS (IGG). Đáng chú ý, lãnh đạo các đơn vị nhỏ này thường đồng thời đứng tên sở hữu hoặc điều hành các doanh nghiệp kinh doanh trang sức tư nhân.
Rủi ro từ sự thiếu độc lập
Với cục diện hiện tại, phần lớn thị phần giám định kim cương, đá quý đang nằm trong tay các công ty thành viên của các tập đoàn vàng bạc đá quý. Điều này trái ngược hoàn toàn với thế giới, nơi các tổ chức kiểm định quyền lực như GIA (Viện Đá quý Mỹ), HRD Antwerp hay IGI đều vận hành theo mô hình phi lợi nhuận hoặc tập đoàn độc lập. Nguyên tắc không kinh doanh thứ mình kiểm định và không kiểm định thứ mình kinh doanh được duy trì nghiêm ngặt, đảm bảo tính khách quan và bảo vệ người tiêu dùng khi mua các sản phẩm kim cương, đá quý giá trị cả triệu USD.
Luật sư Đặng Văn Cường cho biết: "Từ vụ kiểm định kim cương lậu tại P-Lab, bên cạnh việc xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, cơ quan quản lý cần sớm hoàn thiện khung pháp lý nhằm bảo đảm tính độc lập, minh bạch của hoạt động kiểm định và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng."
