Theo số liệu mới nhất từ Ngân hàng Nhà nước, tỷ lệ tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán đến cuối tháng 1 đã tăng lên 11,52%, mức cao nhất trong vòng 3 năm trở lại đây. So với mức 9,48% vào cuối tháng 9/2025, tỷ lệ này đã tăng hơn 2 điểm phần trăm, tương đương lượng tiền mặt lưu thông tăng thêm khoảng 360.000 tỷ đồng chỉ sau 4 tháng.
Nguyên nhân khiến tiền mặt tăng mạnh
Theo giới phân tích, nguyên nhân chủ yếu là do nhiều hoạt động mua bán nhỏ lẻ, dịch vụ, vàng bạc và bất động sản vẫn ưu tiên thanh toán bằng tiền mặt vì thói quen, sự tiện lợi và cách kê khai hiện nay. Các giao dịch vàng và đô la trên thị trường chợ đen chủ yếu sử dụng tiền mặt, khiến dòng tiền bị nằm ngoài hệ thống ngân hàng trong khoảng thời gian từ lúc người dân rút tiền đến khi các tiệm vàng nộp lại vào ngân hàng.
Tác động từ chính sách thuế
Trong báo cáo phân tích mới nhất, các chuyên gia của Chứng khoán SHS chỉ ra rằng thay đổi chính sách thuế là tác nhân đặc biệt quan trọng. Đối mặt với quy định mới, nhiều tiểu thương không chủ động thích ứng mà chọn cách quay lưng với thanh toán số, kiên quyết chỉ giao dịch bằng tiền mặt để lách luật. Nhiều hình thức né tránh khác như chia nhỏ giao dịch qua nhiều tài khoản, giả vờ chuyển khoản nhầm rồi giao dịch tiền mặt cũng trở nên phổ biến hơn. Những hành vi này đang tác động xấu đến tính minh bạch tài chính, vô hiệu hóa chiến lược phát triển kinh tế số và tạo nên vùng tối cho gian lận và thất thu thuế Nhà nước.
Ảnh hưởng đến thanh khoản ngân hàng
Việc tiền mặt tăng mạnh ngoài hệ thống đang tạo tác động trực tiếp lên thanh khoản ngân hàng, đặc biệt là nguồn vốn giá rẻ. Theo số liệu mới nhất, tiền gửi của dân cư tại các tổ chức tín dụng đến hết tháng 1 đạt hơn 10,38 triệu tỷ đồng, tăng 0,45% so với cuối năm 2025 và là mức cao nhất từ trước đến nay. Tại tháng 1/2025, tiền gửi của người dân đạt 7,188 triệu tỷ đồng, như vậy đã tăng gần 3,2 triệu tỷ đồng trong một năm. Trong khi đó, tiền gửi của các doanh nghiệp và tổ chức kinh tế chỉ còn hơn 6 triệu tỷ đồng, giảm tới 1,62%.
Đây được xem là diễn biến khá bất thường so với những năm gần đây, khi trước kia quy mô tiền gửi của doanh nghiệp và người dân thường duy trì ở mức tương đối cân bằng. Việc khoảng cách giữa hai nhóm tiền gửi ngày càng nới rộng cho thấy dòng tiền của khu vực doanh nghiệp đang có những thay đổi đáng kể.
Theo báo cáo tài chính quý I của 27 ngân hàng niêm yết, có đến 24 ngân hàng ghi nhận tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn (CASA) sụt giảm, nhiều ngân hàng giảm tới 15-30% chỉ sau một quý. Đơn cử, tại BIDV, tiền gửi khách hàng đến cuối quý I giảm khoảng 82.030 tỷ đồng, tương đương mức giảm 3,69%. Nhiều ngân hàng khác như Techcombank, TPBank hay Sacombank cũng ghi nhận số dư tiền gửi khách hàng giảm từ vài nghìn đến hàng chục nghìn tỷ đồng.
