Dữ liệu mới từ Eurostat cho thấy năm 2024, các ngành công nghiệp trong Liên minh châu Âu (EU) tiêu thụ khoảng 8.835 petajoule năng lượng, tương đương công suất trung bình 280 gigawatt (GW), giảm 8,1% so với năm 2014. Đáng chú ý, mức giảm này diễn ra trong khi sản lượng công nghiệp vẫn duy trì hoặc tăng ở nhiều lĩnh vực, cho thấy châu Âu đang tách dần tăng trưởng sản xuất khỏi tiêu thụ năng lượng.
Điện và khí tự nhiên vẫn là chủ đạo
Điện và khí tự nhiên tiếp tục là hai nguồn năng lượng chính của ngành công nghiệp châu Âu. Năm 2024, điện chiếm hơn một phần ba tổng tiêu thụ năng lượng công nghiệp, trong khi khí tự nhiên đứng thứ hai. Tuy nhiên, cơ cấu năng lượng đang thay đổi rõ rệt khi năng lượng tái tạo và nhiên liệu sinh học ngày càng chiếm tỷ trọng lớn hơn. Lần đầu tiên, nhóm năng lượng này vượt qua dầu mỏ và các sản phẩm dầu mỏ về mức sử dụng trong công nghiệp.
Song song đó, việc sử dụng than đá tiếp tục giảm mạnh. Trong một thập kỷ qua, lượng than tiêu thụ của ngành công nghiệp châu Âu đã giảm gần 35%, phản ánh tác động của các chính sách giảm phát thải carbon và cơ chế định giá khí thải của EU. Các doanh nghiệp ngày càng chịu áp lực từ bỏ các nguồn năng lượng phát thải cao để đáp ứng mục tiêu khí hậu.
Ngoại lệ: Ngành thực phẩm, đồ uống và thuốc lá
Bức tranh tích cực này có một ngoại lệ đáng chú ý: ngành công nghiệp thực phẩm, đồ uống và thuốc lá. Trong khi hầu hết các ngành giảm tiêu thụ năng lượng, lĩnh vực chế biến thực phẩm lại tăng 4,7% trong giai đoạn 2014-2024. Năm 2024, ngành này tiêu thụ hơn 1.130 petajoule năng lượng, chiếm gần 13% tổng tiêu thụ năng lượng công nghiệp toàn EU.
Nguyên nhân chính nằm ở đặc thù sản xuất: các quy trình như nấu, thanh trùng, sấy khô, làm lạnh và bảo quản thực phẩm đòi hỏi lượng nhiệt lớn và hoạt động liên tục. Khí tự nhiên vẫn là nguồn năng lượng quan trọng nhất, chiếm gần một nửa tổng tiêu thụ của ngành. Các giải pháp thay thế như điện hóa quy trình sản xuất gặp nhiều rào cản về chi phí đầu tư và tính khả thi công nghệ.
Bên cạnh yếu tố kỹ thuật, nhu cầu tiêu dùng thực phẩm ngày càng tăng cũng đẩy mức tiêu thụ năng lượng lên cao. Khác với ngành luyện kim hay hóa chất, nơi tự động hóa có thể tiết kiệm đáng kể năng lượng, nhiều công đoạn trong chế biến thực phẩm khó thay thế bằng quy trình ít tiêu hao năng lượng hơn.
Áp lực cạnh tranh và giải pháp điện hóa
Sự phụ thuộc lớn vào khí đốt khiến ngành thực phẩm dễ tổn thương trước biến động thị trường năng lượng. Sau cuộc khủng hoảng năng lượng châu Âu năm 2022, nhiều doanh nghiệp đối mặt với chi phí sản xuất tăng vọt, ảnh hưởng đến lợi nhuận và khả năng cạnh tranh. Trong khi các nhà sản xuất ngoài EU thường chịu ít quy định môi trường hơn, áp lực cạnh tranh ngày càng lớn.
Để đảo ngược xu hướng này, các chuyên gia cho rằng điện hóa quy trình sản xuất là giải pháp quan trọng nhất trong dài hạn. Phần lớn nhu cầu nhiệt trong ngành thực phẩm thuộc nhóm nhiệt độ thấp và trung bình, có thể thay thế bằng bơm nhiệt công nghiệp hoặc công nghệ điện hóa khác. Ngoài ra, thu hồi và tái sử dụng nhiệt thải từ dây chuyền sản xuất cũng là nguồn tiết kiệm năng lượng đáng kể.
Hỗ trợ chuyển đổi xanh từ EU
EU đang triển khai nhiều chương trình hỗ trợ thúc đẩy chuyển đổi, từ quỹ giảm phát thải công nghiệp đến ưu đãi thuế cho doanh nghiệp đầu tư công nghệ xanh. Mục tiêu là giúp hàng trăm nghìn doanh nghiệp nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng trước năm 2027, trong đó ngành thực phẩm được ưu tiên hàng đầu.
Sau nhiều năm cải thiện hiệu suất năng lượng, công nghiệp châu Âu đã chứng minh tăng trưởng và tiết kiệm năng lượng có thể song hành. Tuy nhiên, trường hợp ngành thực phẩm cho thấy hành trình chuyển đổi xanh còn nhiều thách thức, đặc biệt ở lĩnh vực phụ thuộc nhiều vào nhiệt năng và khó điện hóa. Đây có thể là mặt trận quan trọng tiếp theo trong chiến lược giảm phát thải của châu Âu trong thập niên tới.
