Bong bóng pin mặt trời tại Trung Quốc đã vỡ tung. Chính phủ nước này đang chấp nhận để các doanh nghiệp phá sản, khi hầu hết đều lỗ nặng. Làn sóng sáp nhập và đào thải lớn nhất trong ngành năng lượng sạch Trung Quốc đang diễn ra.
Giữa bối cảnh xung đột Mỹ-Iran làm chao đảo thị trường năng lượng toàn cầu, các doanh nghiệp năng lượng sạch Trung Quốc lẽ ra phải hốt bạc. Quốc gia này hiện sản xuất hơn 80% lượng pin mặt trời thế giới với sản lượng khổng lồ. Các nguồn năng lượng tái tạo lần đầu tiên tạo ra nhiều điện hơn than đá trên toàn cầu vào năm ngoái. Tuy nhiên, ngành công nghiệp quang điện Trung Quốc, dù đang bá chủ thế giới, lại lún sâu vào khủng hoảng. Ngay cả cú hích từ cuộc chiến vùng Vịnh cũng không đủ sức giúp nó đứng vững.
Kim ngạch xuất khẩu thiết bị năng lượng mặt trời của Trung Quốc đã tăng vọt kể từ khi các cuộc ném bom bắt đầu. Nhưng niềm vui đó quá ngắn ngủi khi các doanh nghiệp nội địa phải đối mặt với ba bài toán nan giải: nguồn cầu nội địa suy giảm, làn sóng bảo hộ trỗi dậy và cuộc chiến giá cả tàn khốc. Hầu hết các công ty đã hoạt động trong tình trạng thua lỗ từ năm 2024, số vụ phá sản ngày càng tăng. Sau giai đoạn tăng trưởng thần tốc, công xưởng pin mặt trời của thế giới đang phải đối mặt với một cuộc thanh lọc tất yếu.
Ngành năng lượng mặt trời chưa bao giờ là mảnh đất lành cho nhà đầu tư. Các tấm pin mặt trời có công nghệ tương tự nhau, và khi một nhà sản xuất đưa ra cải tiến, đối thủ nhanh chóng sao chép. Do đó, các công ty thường mở rộng quy mô sản xuất nhanh nhất có thể để chiếm lĩnh thị phần, khiến sản lượng vượt xa nhu cầu và biên lợi nhuận sụp đổ. Xu hướng này từng dẫn đến sụt giảm doanh thu nghiêm trọng vào năm 2018, trước khi phục hồi khi nhu cầu bắt kịp nguồn cung.
Nghịch lý thừa điện nhưng vẫn lãng phí
Cuộc suy thoái hiện tại mang bản chất hoàn toàn khác. Thị trường tiêu thụ pin mặt trời lớn nhất vẫn nằm trong lòng Trung Quốc, và tốc độ triển khai những năm gần đây nhanh đến mức vượt quá khả năng hấp thụ của mạng lưới điện. Trên khắp cả nước, mái nhà, sườn đồi và sa mạc được phủ kín bởi các tấm silicon màu xám sẫm. Để duy trì dòng điện ổn định, Trung Quốc từng phải dựa vào nhiệt điện than - nguồn có thể bật tắt linh hoạt. Ngược lại, pin mặt trời chỉ hoạt động vào ban ngày, dẫn đến thiếu điện ban đêm và thừa mứa vào sáng. Hệ quả là trong tháng 1 và tháng 2, khoảng 9% sản lượng điện mặt trời của Trung Quốc bị lãng phí (không thể hòa lưới), tăng mạnh so với mức 6% cùng kỳ năm ngoái.
Thực trạng đó khiến việc tiếp tục đổ tiền lắp đặt thêm tấm pin mới trở nên bất khả thi. Theo dự báo của một hiệp hội trong ngành, sản lượng lắp đặt mới năm nay có thể sụt giảm từ 24% đến 43% so với năm 2025. Công ty tư vấn BloombergNEF nhận định, sự sụt giảm này đủ khiến nhu cầu pin mặt trời toàn cầu năm 2026 lần đầu tiên quay đầu lao dốc sau hai thập kỷ tăng trưởng liên tục.
Để lưới điện Trung Quốc chống chịu được, nước này cần có khả năng lưu trữ lượng điện mặt trời dư thừa hoặc truyền tải đi xa đến nơi cần thiết. Điều đó đòi hỏi đầu tư khổng lồ vào hệ thống pin lưu trữ và đường dây tải điện, cũng như cơ chế thị trường linh hoạt để điều phối. Nhiều giải pháp đang được triển khai nhờ giá pin lưu trữ rẻ hơn khi sản lượng tăng. Nhưng quá trình này cần thời gian, đồng nghĩa với việc ngay cả khi sản lượng lắp đặt tăng trở lại vào năm tới, tốc độ tăng trưởng sẽ chậm hơn nhiều so với trước đây.
Cắt trợ cấp và đòn trừng phạt địa chính trị
Trong khi đó, các công ty năng lượng mặt trời Trung Quốc đang vật lộn với ma trận thừa cung. Làn sóng đầu tư điên cuồng trong quá khứ đã đẩy năng lực sản xuất vượt ngưỡng 1.000 gigawatt (GW) pin mặt trời mỗi năm. Bà Jenny Chase tại BloombergNEF nhận định, con số này vượt xa mức lắp đặt kỷ lục 600 GW của toàn thế giới năm 2025 và nhiều khả năng vượt quá mức hấp thụ của thị trường toàn cầu trong tương lai.
Trước tình trạng rệu rã vì thừa công suất, các nhà sản xuất đã lên tiếng. Năm ngoái, một số doanh nghiệp cố gắng phối hợp áp hạn ngạch sản xuất và thiết lập giá sàn cho các tấm pin. Tuy nhiên, sự hợp tác này tỏ ra lỏng lẻo. Chỉ vài tuần sau khi thỏa thuận có hiệu lực, một công ty bị chỉ trích công khai vì tự ý phá giá.
Bản thân chính phủ Trung Quốc cũng đang ráo riết cắt tỉa bớt những mảng mỡ thừa - căn bệnh kinh niên xuất hiện trong các ngành năng lượng sạch khác. Chính quyền từng hậu thuẫn hết lòng cho các nhà sản xuất pin mặt trời bằng mọi cách, từ tiếp cận quỹ đất giá rẻ đến các khoản vay không lãi suất, giờ đây đã chính thức rút lui. Kể từ tháng 6 năm ngoái, các dự án điện mặt trời mới buộc phải bán điện theo giá thị trường thay vì hưởng giá mua điện cố định. Trong những tháng gần đây, một số chính quyền địa phương thậm chí yêu cầu các công ty năng lượng mặt trời hoàn trả hàng triệu Nhân dân tệ tiền trợ cấp, chấp nhận để doanh nghiệp phá sản thay vì dùng ngân sách cứu vớt các thực thể yếu kém.
Trên mặt trận quốc tế, các biến động địa chính trị đang kéo thêm mây đen. Những tấm pin mặt trời giá rẻ của Trung Quốc trở thành nạn nhân từ chính sự thành công của mình, kích hoạt các phản ứng bảo hộ thương mại gay gắt từ cả phương Tây lẫn các nước láng giềng, bao gồm Ấn Độ. Kể từ năm 2022, Mỹ áp đặt các biện pháp hạn chế nhập khẩu nghiêm ngặt, kèm thuế quan đắt đỏ. Một số quốc gia lo ngại thiết bị Trung Quốc trong cơ sở hạ tầng điện lưới có thể rình rập rủi ro an ninh quốc gia. Vào tháng 5, Liên minh Châu Âu (EU) tuyên bố sẽ từng bước loại bỏ các nhà cung cấp bộ biến tần - linh kiện cốt lõi của hệ thống điện mặt trời - của Trung Quốc khỏi các dự án do EU tài trợ. Để né tránh, một số công ty Trung Quốc đang tìm đường thuê ngoài hoặc dịch chuyển chuỗi sản xuất ra nước ngoài.
Sóng thanh lọc thị trường
Tất cả những yếu tố trên vẽ nên một triển vọng u ám. Tính từ năm 2024 đến nay, hơn 40 công ty năng lượng mặt trời Trung Quốc rơi vào cảnh phá sản, bị thâu tóm hoặc hủy niêm yết khỏi sàn chứng khoán. Hãng thông tấn Reuters đưa tin, 1/3 lực lượng lao động tại 5 tập đoàn năng lượng mặt trời lớn nhất đã bị sa thải. Thế nhưng, bà Jessica Jin tại S&P Global nhận định, làn sóng sáp nhập và đào thải lớn nhất vẫn chưa thực sự bùng phát. Giá pin mặt trời dù đã nhích nhẹ trong những tháng gần đây nhưng vẫn thấp hơn chi phí sản xuất trung bình. Giá cổ phiếu của các nhà sản xuất lớn như LONGi Green Energy Technology, Tongwei, JinkoSolar và Trina Solar đều đang ngụp lặn sâu dưới một nửa so với thời kỳ đỉnh cao cách đây vài năm.
Liệu có chiếc phao cứu sinh nào mang lại những ngày hoàng kim cho ngành điện mặt trời? Cục diện sẽ sáng sủa hơn nếu các quốc gia dỡ bỏ hàng rào thuế quan đối với hàng hóa Trung Quốc. Một lối thoát khác là thương mại hóa thành công các công nghệ mới giúp tăng vọt hiệu suất tấm pin. Hiện tại, hầu hết các tấm pin chỉ chuyển hóa từ 22% đến 24% ánh sáng thành điện năng. Câu hỏi cốt lõi là: Liệu còn bao nhiêu ông lớn năng lượng mặt trời của Trung Quốc đủ sức sống sót qua mùa đông này để chứng kiến kỷ nguyên công nghệ mới?
