Sáng sớm ở cửa khẩu Tân Thanh (Lạng Sơn) vẫn tấp nập xe chở hàng và người làm thủ tục xuất nhập cảnh, nhưng bên trong chợ Tân Thanh – nơi từng được ví như "thiên đường mua sắm" vùng biên Việt – Trung – lại vắng lặng, ế ẩm. Nhiều tiểu thương lặng lẽ kéo cửa cuốn, mang quần áo, túi xách, đồ gia dụng ra treo trước quầy, phủi bụi rồi ngồi uể oải chờ khách trên ghế nhựa.
Ký ức những ngày không kịp ăn trưa
Chợ Tân Thanh nằm sát khu vực cửa khẩu, cách trung tâm tỉnh Lạng Sơn khoảng 30 km. Trong nhiều năm, nơi đây là điểm đến quen thuộc của các đoàn khách từ Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Bắc Giang và nhiều tỉnh phía bắc. Chị Nguyễn Thị Thu, một tiểu thương tại chợ, chia sẻ: "Ngày đó, có những ngày người bán không kịp ăn trưa. Hàng vừa chuyển về đã có khách đứng chờ. Một gian hàng nhỏ nhưng phải có vài người cùng trông, người lấy hàng, người tính tiền, người đóng gói".
Thời hoàng kim, một ki ốt có vị trí đẹp được xem là tài sản lớn, người muốn thuê phải chờ đợi hoặc trả giá cao. Nhiều gia đình từ nơi khác đến Tân Thanh thuê nhà, mở quầy và gắn bó suốt nhiều năm. Nhịp sống cửa khẩu khi đó xoay quanh những chuyến xe du lịch, kéo theo quán ăn, nhà nghỉ, điểm trông xe và dịch vụ vận chuyển hàng hóa nhộn nhịp.
Thương mại điện tử và dịch bệnh thay đổi cuộc chơi
Sau những năm dịch bệnh, hoạt động qua lại biên giới từng gián đoạn, khách du lịch giảm mạnh, nhiều gian hàng phải đóng cửa. "Bây giờ có những ngày còn không mở hàng", chị Thu buồn rầu nói. Các mặt hàng từng khiến người mua đi hàng trăm cây số đến Tân Thanh nay có thể tìm thấy trên sàn thương mại điện tử với giá cả dễ so sánh, mẫu mã phong phú hơn, giao tận nhà chỉ vài thao tác trên điện thoại.
Trước sự thay đổi, nhiều tiểu thương phải thích nghi: người chuyển sang bán hàng trực tuyến, livestream ngay tại quầy, biến gian hàng thành nơi chứa hàng và đóng đơn. Một số khác rời chợ tìm công việc mới. Những người còn lại vẫn mở cửa mỗi sáng, coi chợ không chỉ là nơi buôn bán mà còn là sinh kế, là phần lớn quãng đời đã qua.
Dòng người đi qua, khách chưa ở lại
Sự trầm lắng trong chợ đối lập với không khí giao thương ngoài cửa khẩu. Hàng hóa và người dân vẫn qua lại, hoạt động thông quan được số hóa, các tuyến đường chuyên dụng được tổ chức để nâng cao năng lực vận chuyển. Tuy nhiên, dòng người qua biên giới đông lên nhưng không phải ai cũng vào chợ. Nhiều đoàn khách sau thủ tục lên xe rời đi theo lịch trình, người sang thăm thân hay giao thương chỉ dừng lại ngắn. Các chuyến xe chở hàng vận hành khép kín, ít kết nối với mua bán dân sinh trong chợ.
Phần lớn không gian chợ vẫn mang mô hình truyền thống: gian hàng san sát, mặt hàng tương đối giống nhau, khu vực nghỉ chân, ăn uống và trải nghiệm còn hạn chế.
Đề án phục hồi 1.450 tỉ đồng
Để tạo sự "chuyển mình" cho thương mại vùng biên, ông Nguyễn Quốc Toàn, Giám đốc Ban quản lý Khu kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng – Lạng Sơn, cho biết đầu tháng 6.2026, UBND tỉnh Lạng Sơn đã ban hành Quyết định phê duyệt đề án quy hoạch và thiết kế ý tưởng kiến trúc Khu hợp tác thương mại, du lịch Tân Thanh – Pò Chài. Khu vực nghiên cứu rộng khoảng 70,67 ha, gồm 4 phân khu: thương mại – chợ biên giới; dịch vụ – du lịch; văn hóa – giao lưu dân tộc; cải tạo, chỉnh trang tuyến phố và hình thành tuyến phố bản sắc.
Đề án hướng tới xây dựng Tân Thanh thành trung tâm biên giới hiện đại, xanh, sạch, văn minh; hình thành dòng khách ổn định, phát triển sản phẩm du lịch đặc trưng và tạo việc làm cho khoảng 1.000 lao động địa phương. Tổng kinh phí ước tính cho một số nhóm dự án chính khoảng 1.450 tỉ đồng, huy động từ ngân sách nhà nước, vốn xã hội hóa, doanh nghiệp Việt Nam – Trung Quốc, nhà đầu tư tư nhân và đối tác công – tư.
Việc triển khai chia làm 3 giai đoạn: từ 2026 đến 2028 hoàn thiện quy hoạch, chuẩn bị quỹ đất và xây dựng hạ tầng khung; giai đoạn 2029 – 2031 đầu tư các khu chức năng trọng điểm; đến năm 2035 hoàn thiện mô hình cửa khẩu thông minh. Ông Toàn nói: "Khi hoàn thành, khu hợp tác Tân Thanh – Pò Chài được kỳ vọng tạo thêm động lực cho kinh tế cửa khẩu Lạng Sơn, mở rộng sinh kế cho người dân địa phương và nâng vai trò của Tân Thanh trên hành lang thương mại Việt Nam – Trung Quốc".
