TP.HCM: Giải 'nút thắt' cấu trúc để bung hết lực từ 'gen trội'
Thành phố Hồ Chí Minh, với những "gen trội" về sự năng động và khả năng thu hút, liên tục hút dòng người, vốn đầu tư và cơ hội phát triển. Tuy nhiên, một "cơ thể" đô thị càng lớn mạnh lại càng dễ bộc lộ những điểm nghẽn nếu thiếu một bộ khung hạ tầng và quản trị tương xứng. Đằng sau dáng vóc của đầu tàu kinh tế, TP.HCM đang đối mặt với không ít nút thắt cấu trúc, khiến tiềm năng to lớn của thành phố chưa thể vận hành trọn vẹn và hiệu quả.
4 điểm nghẽn chính khiến TP.HCM chưa thể 'bung hết lực'
Theo bà Trương Thiết Hà, Phó trưởng phòng Nghiên cứu phát triển kinh tế thuộc Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM, công tác quy hoạch và triển khai quy hoạch trong giai đoạn trước đây của thành phố chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn phát triển nhanh chóng. Nhiều đồ án quy hoạch thiếu tính đồng bộ và tầm nhìn dài hạn, dẫn đến sự xáo trộn về không gian đô thị, môi trường, cảnh quan và ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của người dân.
Những "căn bệnh mãn tính" của đô thị ngày càng lộ rõ, với tình trạng kẹt xe ở các cửa ngõ không còn là chuyện nhất thời mà đã trở thành nỗi ám ảnh thường nhật. Mỗi mùa mưa đến, nỗi lo ngập nước lại phủ lên đời sống người dân như một vòng lặp quen thuộc và đầy ngán ngẩm.
Cùng với đó, giấc mơ an cư vẫn là bài toán nan giải cho lao động nhập cư. Người trẻ, công nhân và nhiều đối tượng khác, những người đang góp phần tạo nên ADN năng động của TP.HCM, vẫn phải sống trong các khu trọ chật hẹp với điều kiện sinh hoạt còn nhiều hạn chế. Báo cáo điều tra nhu cầu nhà ở giai đoạn 2026 - 2030 của Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM cho thấy, tổng nhu cầu nhà ở của thành phố sau sáp nhập đến năm 2030 lên tới 974.000 căn. Không có điều kiện mua nhà, nhiều người đành chấp nhận sống trong các phòng trọ ẩm thấp, giá rẻ với diện tích trung bình chỉ từ 19 đến 22 m2.
Một thành phố nổi tiếng với khả năng dung nạp con người, nhưng nếu không giải được bài toán hạ tầng và chỗ ở, chính "gen mở" ấy lại có thể trở thành áp lực ngược, kìm hãm sự phát triển. Tổng vốn đầu tư toàn xã hội của TP.HCM hiện vẫn chưa tương xứng với quy mô kinh tế, với tình trạng đầu tư công giải ngân chậm và việc huy động nguồn lực tư nhân chưa đạt kỳ vọng.
Ở một khía cạnh khác, quá trình chuyển đổi số và phát triển khoa học - công nghệ vẫn đối mặt với nhiều rào cản, từ thể chế, dữ liệu đến công nghệ và đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao. Những "căn bệnh mãn tính" như kẹt xe và ngập nước trở thành lực cản, khiến những "gen trội" trong ADN của TP.HCM chưa thể bung hết sức mạnh tiềm ẩn.
Chuyển mình để ADN của Sài Gòn - TP.HCM 'tiến hóa' bền vững
Nếu ADN Sài Gòn - TP.HCM vẫn để những "gen lặn" tồn tại, chẳng hạn như quản trị phân mảnh và quy hoạch dàn hàng ngang, cơ thể đô thị sẽ dần suy yếu. TP.HCM cần những bước chuyển mình tích cực để tạo ra một phiên bản ưu việt hơn, phù hợp với xu thế phát triển hiện đại.
Trả lời phóng viên, ông Huỳnh Hồ Đại Nghĩa, thạc sĩ Chính sách công và giảng viên Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn - Đại học Quốc gia TP.HCM, cho rằng thành phố đang cần ít nhất 3 bước chuyển chiến lược trong tư duy quản trị và mô hình phát triển. Mục tiêu là vừa giữ phần lõi bản sắc ADN của Sài Gòn - TP.HCM, vừa di truyền để "tiến hoá" trong tương lai.
Thứ nhất là chuyển từ tư duy quản lý đô thị sang tư duy kiến tạo hệ sinh thái đô thị. Trong nhiều năm, thành phố được quản lý theo từng mảng riêng lẻ như giao thông, nhà ở, văn hóa, môi trường và kinh tế. Tuy nhiên, một siêu đô thị như TP.HCM không thể phát triển bằng các mảnh ghép rời rạc. Thành phố cần được nhìn nhận như một hệ sinh thái, nơi hạ tầng cứng, hạ tầng mềm, văn hóa, công nghệ, con người và thể chế tác động qua lại với nhau. Nếu không đổi mới tư duy này, thành phố sẽ luôn rơi vào vòng luẩn quẩn của việc "chữa cháy từng phần".
Thứ hai là chuyển từ phát triển bằng mở rộng vật lý sang phát triển bằng tổ chức lại không gian và nâng cấp chất lượng. TP.HCM không thể mãi lớn lên theo kiểu trải rộng thêm trên mặt đất, bởi giới hạn không gian, hạ tầng và môi trường đã rất rõ ràng. Qua đó, thành phố cần chuyển sang giai đoạn phát triển theo chiều sâu, với trọng tâm tái cấu trúc không gian đô thị theo hướng đa trung tâm. TP.HCM không chỉ phát triển trên không gian mặt đất mà còn cần khai thác hiệu quả không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian số và dữ liệu, cũng như không gian biển, ven sông và không gian văn hóa.
Cùng với đó, yêu cầu đặt ra là phải tổ chức lại các dòng chảy kinh tế - xã hội theo hướng hiệu quả hơn, tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững trong giai đoạn mới. Nói cách khác, bứt phá của TP.HCM trong tương lai sẽ không đến từ việc "có thêm bao nhiêu đất", mà từ việc sử dụng không gian một cách thông minh và hiệu quả đến đâu.
Thứ ba là đặt văn hóa và chất lượng sống của người dân vào trung tâm phát triển. Trong nhiều năm, tăng trưởng kinh tế là ưu tiên dễ thấy nhất, nhưng nếu chỉ chạy theo GDP mà không chăm lo đến bản sắc, không gian công cộng, ký ức đô thị, môi trường sống và sự gắn kết cộng đồng, thành phố sẽ lớn nhưng không thực sự mạnh.
TP.HCM cần hiểu rằng văn hóa không phải là phần trang trí phía sau phát triển, mà là phần lõi tạo nên sức hấp dẫn, sức bền và sức cạnh tranh dài hạn. Một thành phố muốn giữ nhân tài, thu hút đầu tư tốt và phát triển sáng tạo mạnh mẽ thì phải là một thành phố đáng sống, có câu chuyện riêng và có chiều sâu văn hóa.
Ông Nghĩa nhấn mạnh: "Thách thức lớn nhất của TP.HCM hiện nay không phải là thiếu nguồn lực, mà là làm sao chuyển được từ một đô thị tăng trưởng nhanh sang một đô thị trưởng thành, nơi tăng trưởng kinh tế, bản sắc văn hóa và chất lượng sống không triệt tiêu nhau mà nâng đỡ lẫn nhau."
Ông nói thêm: "Điều quan trọng nhất, TP.HCM không nên đánh đổi ADN của mình để phát triển; ngược lại, phải phát triển bằng chính ADN đó. Tức là lấy tính mở để hội nhập, lấy tính năng động để đổi mới, lấy tinh thần dung hợp để sáng tạo và lấy bản sắc thị dân để giữ lại phần hồn của thành phố."
Bứt phá là đánh thức "gen" đặc biệt trong ADN của thành phố. Chỉ cần một bộ khung hạ tầng và cơ chế đủ tầm, thành phố sẽ tự tiến hóa để không chỉ lớn mạnh về quy mô, mà còn khẳng định bản sắc và trở thành một thành phố đáng sống. Nếu ADN của sinh vật là phân tử cốt lõi mang thông tin di truyền, quyết định bản chất, hình thái, chức năng và sự phát triển của mọi sinh vật sống, thì ADN của Sài Gòn - TP.HCM cũng độc nhất, là những yếu tố nền tảng tạo nên bản sắc của thành phố này, đồng thời chi phối cách nó được kế thừa và phát triển qua hơn 300 năm lịch sử.
