Công tác xã hội Việt Nam: Định hình nghề nghiệp trong bối cảnh mới
Năm 2016, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành quyết định quan trọng, lấy ngày 25 tháng 3 hằng năm làm Ngày Công tác xã hội Việt Nam. Cột mốc này không chỉ nhằm ghi nhận mà còn tôn vinh những đóng góp to lớn của những người làm nghề chuyên hỗ trợ các đối tượng yếu thế, thúc đẩy an sinh và công bằng xã hội. Tuy nhiên, vị trí của công tác xã hội trong bức tranh nghề nghiệp hiện nay vẫn còn nhiều điều đáng bàn.
Các mô hình tổ chức xã hội đang chuyển mình
Tại tọa đàm "Giải mã nghề nghiệp trong lĩnh vực xã hội" diễn ra vào ngày 26 tháng 3 tại Thành phố Hồ Chí Minh, PGS-TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đời sống xã hội (SocialLife), đã chia sẻ cái nhìn toàn diện về các mô hình tổ chức xã hội tại Việt Nam. Theo ông, hệ thống hiện nay bao gồm: tổ chức phi chính phủ quốc tế (INGO), tổ chức phi chính phủ trong nước (NGO), tổ chức phi lợi nhuận (NPO), doanh nghiệp xã hội, quỹ xã hội và quỹ từ thiện. Trong đó, NPO được xem là thuật ngữ bao quát nhất, chỉ mọi tổ chức hoạt động không vì mục đích lợi nhuận, bao gồm cả INGO, NGO, quỹ từ thiện, cơ sở bảo trợ xã hội và các nhóm tình nguyện.
Hiện nay, xu hướng các tổ chức phi chính phủ quốc tế (INGO) tại Việt Nam đang giảm dần do nguồn viện trợ thu hẹp. Thay vào đó, mô hình doanh nghiệp xã hội – với yêu cầu tái đầu tư ít nhất 51% lợi nhuận ròng cho mục tiêu xã hội hoặc môi trường – đã nổi lên mạnh mẽ từ sau đại dịch Covid-19 như một xu hướng mới. Ngày càng nhiều người trẻ lựa chọn mô hình này để theo đuổi các mục tiêu xã hội, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn tài trợ bên ngoài.
Yêu cầu pháp lý và sự thích ứng của các tổ chức
Bên cạnh đó, khung pháp lý đối với quỹ xã hội và quỹ từ thiện đang được siết chặt theo hướng tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình. Điều này đặt ra những yêu cầu cao hơn về năng lực quản lý tài chính, báo cáo và vận hành chuyên nghiệp đối với các tổ chức và cá nhân trong lĩnh vực công tác xã hội. Ông Nguyễn Phú Đức, Giám đốc Quỹ Khởi sự từ tâm, nhấn mạnh: "Để thích ứng với các yêu cầu pháp lý ngày càng cao, có ba yếu tố cốt lõi mà các quỹ và doanh nghiệp xã hội cần chú trọng: minh bạch tài chính, chuẩn hóa quy trình vận hành và đa dạng hóa nguồn lực. Mọi hoạt động cần được quản lý theo hệ thống rõ ràng, có thể đo lường và kiểm chứng, thay vì phụ thuộc vào cách làm tự phát".
Quỹ Khởi sự từ tâm, hình thành từ tiền thân là Quỹ từ thiện Kim Oanh, xác định rằng khi thực hiện tốt những yếu tố này, các quy định pháp lý không còn là rào cản, mà trở thành nền tảng vững chắc để phát triển bền vững, kiên định với sứ mệnh phụng sự cộng đồng và lan tỏa những giá trị nhân văn một cách minh bạch, có trách nhiệm.
AI không thể thay thế sự dấn thân và thấu cảm
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh mẽ, có những quan điểm cho rằng nghề công tác xã hội trong tương lai có thể bị thu hẹp hoặc thậm chí biến mất. Tuy nhiên, TS Võ Hoàng Sơn, giảng viên Khoa Công tác xã hội - Xã hội học - Nhân học tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, nhấn mạnh điều cốt lõi mà AI không thể thay thế được chính là sự dấn thân và tính con người.
"Những người làm công tác xã hội cần sự thấu cảm, sự kết nối và trải nghiệm thực tế với cộng đồng, đó là điều không công nghệ nào có thể thay thế", TS Sơn khẳng định. Ông cũng cho biết, khi công nghệ phát triển và trí tuệ nhân tạo bùng nổ, con người có thể đối mặt với nhiều vấn đề về sức khỏe tinh thần. Từ đó, các lĩnh vực gắn liền với con người như y tế, công tác xã hội và phát triển cộng đồng được dự báo sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng. Công nghệ có thể hỗ trợ con người làm việc hiệu quả hơn, nhưng vai trò của con người vẫn luôn là trung tâm.
Nghề "cho trước, nhận sau" và định hướng cho sinh viên
Hiện nay, nhiều trường đại học và cao đẳng đang mở rộng đào tạo ngành công tác xã hội. Ông Nguyễn Tấn Huy – Tổng thư ký Liên hiệp Khoa học doanh nhân Việt Nam, với góc nhìn của một người làm kinh tế, đặt câu hỏi: "Công tác xã hội là ngành đóng góp, cống hiến cho xã hội, nhưng sinh viên mới ra trường thường trăn trở về thu nhập làm sao cho đủ sống và sự thăng tiến trong nghề này hiện tại ra sao?".
ThS Lê Thị Ngân, Giám đốc Cơ sở bảo trợ xã hội Thảo Đàn, chia sẻ rằng bản thân bà từng trăn trở về việc cân bằng giữa kiếm tiền và tham gia hoạt động xã hội. Bà Ngân đã tận dụng những ngày nghỉ để bắt đầu với ngành công tác xã hội và xác định tâm thế "cho trước rồi mới nhận lại sau". Bà lấy ví dụ: "Sinh viên mới ra trường, tuy có kiến thức nhưng chưa có kinh nghiệm thì nên 'cho trước', bằng cách làm việc, lăn xả để thu nhặt kinh nghiệm và kỹ năng. Đến khi đã tích lũy được năng lực đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp, tổ chức thì các bạn hoàn toàn có thể yêu cầu về mức lương".
Đồng quan điểm với bà Ngân, các chuyên gia tại tọa đàm cũng cho rằng sinh viên cần tích lũy năng lực, kỹ năng và kinh nghiệm càng sớm càng tốt. Trong bối cảnh xã hội với nhiều thay đổi, đặc biệt là sự bùng nổ của công nghệ, đòi hỏi sinh viên phải có kỹ năng làm việc đa nhiệm. Điều này không chỉ giúp họ thích ứng tốt hơn mà còn mở ra thêm nhiều cơ hội nghề nghiệp ở các lĩnh vực khác nhau.
