Hàng trăm triệu USD đầu tư vào protein côn trùng đã bốc hơi khi các startup lớn nhất ngành lần lượt phá sản hoặc bị tiếp quản, đặt ra câu hỏi về tính khả thi của "tương lai thực phẩm" từng được ca ngợi.
Từ kỳ vọng đến sụp đổ
Năm 2013, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) công bố báo cáo Edible Insects: Future Prospects for Food and Feed Security, gọi côn trùng là nguồn protein tiềm năng giải quyết an ninh lương thực toàn cầu. Báo cáo chỉ ra côn trùng chỉ cần 2 kg thức ăn để tạo 1 kg sinh khối, trong khi bò cần 8 kg, cùng lượng phát thải và tiêu thụ nước thấp hơn nhiều.
Thông điệp này tạo làn sóng đầu tư chưa từng có. Hàng loạt startup châu Âu và Bắc Mỹ tuyên bố cách mạng hóa ngành protein bằng trang trại côn trùng tự động, sử dụng robot, AI và hệ thống điều khiển môi trường khép kín. Các quỹ đầu tư mạo hiểm coi đây là cuộc cách mạng công nghệ thực phẩm.
Những cái tên đình đám phá sản
Theo phân tích của The Insect Institute, chỉ 5 doanh nghiệp côn trùng lớn phá sản hoặc bị tiếp quản trong hai năm gần đây đã tiêu tốn khoảng 777 triệu USD vốn đầu tư. Nổi bật nhất là Ÿnsect, startup Pháp từng huy động hơn 600 triệu euro, xây dựng nhà máy nuôi sâu bột "trang trại thẳng đứng" tự động hóa cao. Tham vọng sản xuất protein cho thức ăn chăn nuôi, thực phẩm người và ứng dụng sinh học. Tuy nhiên, doanh nghiệp không tạo đủ dòng tiền, nỗ lực tái cấu trúc và chuyển hướng sang thức ăn thú cưng thất bại. Cuối năm 2025, Tòa thương mại Evry tuyên bố thanh lý.
Bên kia Đại Tây Dương, Aspire Food Group (Canada) xây nhà máy nuôi dế tự động lớn nhất thế giới tại Ontario với cảm biến, robot và hệ thống kiểm soát môi trường. Nhà máy hoạt động dưới kỳ vọng, chi phí vận hành và lãi vay tăng. Theo hồ sơ FTI Consulting, doanh nghiệp nợ 41,5 triệu CAD trước khi tài sản bán lại cho Halali Group theo quyết định Tòa án Ontario tháng 9/2025.
Gryllus của Nhật Bản từng gây tiếng vang với sản phẩm bột dế như bánh gạo, đồ ăn nhẹ. Thị trường phản ứng không tích cực. Thử nghiệm bột dế trong suất ăn học đường gây tranh luận gay gắt trên mạng xã hội Nhật Bản, phản ánh rào cản tâm lý lớn.
Công nghệ không phải lời giải
Các doanh nghiệp không thất bại vì thiếu công nghệ, mà công nghệ chính là nguyên nhân chi phí leo thang. Nuôi hàng tỷ con côn trùng trong môi trường khép kín đòi hỏi kiểm soát chính xác nhiệt độ, độ ẩm, thức ăn, chu kỳ sinh trưởng và vệ sinh. Thu hoạch, tách béo, sấy khô, nghiền bột đều cần dây chuyền hiện đại, tiêu tốn nhiều năng lượng. Quy mô càng lớn, chi phí đầu tư và vận hành càng tăng, hiệu quả kinh tế không cải thiện kịp.
Thị trường mục tiêu cũng là vấn đề. Protein côn trùng được quảng bá thay thế thịt hoặc whey, nhưng người tiêu dùng chưa sẵn sàng thay đổi thói quen. Dù chế biến dạng bột hay thanh dinh dưỡng, nguồn gốc từ dế hay sâu bột vẫn tạo rào cản tâm lý. Khảo sát tiêu dùng châu Âu cho thấy mức chấp nhận tăng chậm hơn kỳ vọng. Ở thị trường thức ăn chăn nuôi, cạnh tranh giá khốc liệt với bột cá, đạm đậu nành và whey có chuỗi cung ứng trưởng thành, giá thấp hơn. Một nghiên cứu ngành côn trùng châu Âu thừa nhận chi phí sản xuất là rào cản lớn nhất.
Bài học từ lịch sử
Điều này phản ánh quy luật của ngành công nghệ mới: khả thi kỹ thuật không đồng nghĩa khả thi kinh doanh. Xe điện, in 3D, metaverse từng trải qua chu kỳ tương tự: kỳ vọng lớn, vốn khổng lồ, rồi điều chỉnh khi thị trường đòi hỏi giá trị thực. Protein côn trùng chưa hết cơ hội. Các doanh nghiệp trụ vững đang thu hẹp tham vọng, tập trung vào phân khúc giá trị cao như thức ăn thú cưng cao cấp, thức ăn thủy sản hoặc thành phần chuyên biệt, thay vì thay thế thịt. Quy mô nhỏ hơn, biên lợi nhuận cao hơn có thể là con đường thực tế.
Sau nhiều năm được tung hô, protein côn trùng bước vào giai đoạn công nghệ đối mặt phép thử thị trường. Thứ quyết định ai sống sót không phải vốn huy động, mà là mô hình kinh doanh bền vững khi dòng tiền đầu tư cạn dần.
