Theo quy hoạch, hệ thống đường cao tốc toàn quốc gồm 46 tuyến, tổng chiều dài hơn 10.100km. Đến nay, đã đưa vào khai thác, thông xe kỹ thuật 3.345km; đang xây dựng 1.252km; chuẩn bị đầu tư hơn 1.700km. Dự kiến đến năm 2030, cả nước sẽ đưa vào khai thác khoảng 5.762km đường bộ cao tốc, đáp ứng mục tiêu Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIII.
Thực trạng đường cao tốc phân kỳ và nhu cầu vốn
Bộ trưởng Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, hiện cả nước còn 258km đường cao tốc 2 làn xe, nhu cầu vốn để mở rộng gần 42.700 tỷ đồng. Vốn ngân sách và nhà đầu tư đã cân đối gần 8.780 tỷ đồng, nhu cầu vốn ngân sách trung ương cần bổ sung giai đoạn 2026-2030 gần 33.900 tỷ đồng. Ngoài ra, có gần 2.100km đường cao tốc 4 làn xe hạn chế, nhu cầu vốn mở rộng hơn 400.000 tỷ đồng, trong đó riêng dự án đường cao tốc Bắc-Nam phía đông dài 1.222km cần gần 200.000 tỷ đồng.
Ảnh hưởng đến chi phí vận tải và logistics
Các chuyên gia kinh tế nhận định, việc đầu tư tuyến cao tốc Bắc-Nam theo hình thức PPP rồi thu phí hoàn vốn sẽ tác động đáng kể đến chi phí vận tải và ảnh hưởng dài hạn đến năng lực sản xuất quốc gia (khoảng 20 năm thời hạn hợp đồng BOT); tạo áp lực gia tăng lưu lượng giao thông trên các tuyến song hành (Quốc lộ 1, đường địa phương); ảnh hưởng mục tiêu giảm chi phí logistics đến năm 2030.
Vai trò chiến lược của cao tốc Bắc-Nam phía đông
Theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, tuyến đường bộ cao tốc Bắc-Nam phía đông là “trục xương sống” chiến lược quốc gia, đi qua khu vực đóng góp đến 80% GRDP cả nước. Đây là trục giao thương huyết mạch kết nối Hà Nội và TP.HCM, trung chuyển giữa các vùng kinh tế trọng điểm như Đồng bằng sông Hồng, miền Trung và Đông Nam Bộ. Việc đầu tư nâng cấp, mở rộng đồng bộ tuyến cao tốc này có ý nghĩa rất quan trọng.
Phương án đầu tư và ưu tiên mở rộng
Bộ Xây dựng dự kiến thực hiện theo hình thức đầu tư công; sau hoàn thành sẽ thu phí với mức phí thích hợp để hoàn vốn ngân sách. Tuy nhiên, nhu cầu đầu tư lớn, nguồn lực hạn chế, cần sắp xếp thứ tự ưu tiên: ưu tiên mở rộng các đoạn 2 làn xe bảo đảm đồng bộ, hiện đại; kế đến là các đoạn trong hành lang kinh tế, vùng động lực; tuyến có nhu cầu vận tải tăng cao; tuyến kết nối trung tâm kinh tế, cảng biển; có điều kiện triển khai thuận lợi.
Các cơ chế, chính sách đặc thù huy động vốn PPP đã cơ bản hoàn thiện, tháo gỡ khó khăn về chia sẻ rủi ro, lãi suất. Mỗi dự án sẽ được Bộ Xây dựng nghiên cứu, đánh giá chi tiết việc huy động vốn ngoài ngân sách trong báo cáo nghiên cứu khả thi.
Kiến nghị mở rộng cao tốc Bắc-Nam phía đông
Bộ Xây dựng kiến nghị Chính phủ thống nhất chủ trương ưu tiên mở rộng các tuyến cao tốc 2 làn lên quy mô hoàn chỉnh. Sơ bộ tổng mức đầu tư mở rộng cao tốc Bắc-Nam phía đông khoảng 154.000 tỷ đồng, nhu cầu vốn đầu tư công trung hạn khoảng 103.000 tỷ đồng. Trường hợp khó khăn về vốn, ưu tiên mở rộng các đoạn Mai Sơn-Bãi Vọt, Nha Trang-Dầu Giây (dài 534km, tổng vốn khoảng 64.000 tỷ đồng). Đồng thời, bổ sung vốn ngân sách trung ương khoảng 33.900 tỷ đồng (trong đó 5.670 tỷ đồng cho dự án Ninh Bình-Hải Phòng) nâng cấp các đoạn 2 làn xe; ưu tiên bổ sung gần 3.500 tỷ đồng nghiên cứu, đầu tư các đoạn có chi phí mở rộng thấp hơn tổng mức đầu tư đã duyệt (như Dầu Giây-Tân Phú, Tân Phú-Bảo Lộc, Bảo Lộc-Liên Khương).
Bộ Xây dựng đề xuất Chính phủ giao Bộ Tài chính rà soát nguồn vốn đầu tư công trung hạn 2026-2030 chưa phân bổ để báo cáo Thủ tướng chấp thuận thông báo vốn thực hiện mở rộng các tuyến cao tốc phân kỳ theo thứ tự ưu tiên. Bộ Xây dựng và các địa phương liên quan sớm hoàn thiện thủ tục đầu tư, nghiên cứu huy động vốn ngoài ngân sách, tính toán hiệu quả kinh tế-xã hội. Các địa phương chủ động cân đối, bố trí vốn ngân sách địa phương trong kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030 để mở rộng các tuyến cao tốc phân kỳ. Bộ Xây dựng hoàn thiện phương án mở rộng cao tốc Bắc-Nam phía đông, báo cáo Thủ tướng xem xét, quyết định.
