Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú vừa ký ban hành Kế hoạch số 06-KH/TW của Bộ Chính trị nhằm thực hiện kết luận Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành T.Ư Đảng khóa XIV về tiếp tục hoàn thiện, vận hành hiệu quả mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Theo đó, Đảng ủy Chính phủ phải lãnh đạo, chỉ đạo sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục đại học công lập theo hướng chuyển các trường đa ngành, đa lĩnh vực về Bộ GD-ĐT hoặc địa phương quản lý, đồng thời sáp nhập, hợp nhất các cơ sở trên cùng địa bàn, trừ lĩnh vực đặc thù.
Mục tiêu cụ thể là giảm tối thiểu 20% đầu mối cơ sở giáo dục ĐH công lập, hoàn thành trước ngày 1.4.2027. Đối với giáo dục nghề nghiệp, các cơ sở công lập trực thuộc bộ, ngành sẽ được chuyển về địa phương quản lý và phải giảm tối thiểu 30% trước ngày 1.10.2026.
Sắp xếp để khắc phục sự manh mún, tản mạn
PGS-TS Bùi Anh Thủy, Trưởng khoa Luật Trường ĐH Văn Lang, bày tỏ sự ủng hộ chủ trương này. Theo bà, thực tế giáo dục ĐH Việt Nam đang có phần tản mạn, manh mún, dẫn đến việc cả nước không có nhiều trường đại học lớn với tiềm lực thực sự. “Các trường ĐH nhỏ tại các đô thị lớn, cũng như ở nhiều địa phương sẽ khó để thu hút được nhiều nhà giáo tài năng - điều rất cần cho giáo dục ĐH, và vì vậy sẽ khó để có được nhiều sinh viên ưu tú”, TS Thủy phân tích.
Bà nhấn mạnh vấn đề không nằm ở việc cắt giảm đầu mối mà là cách thực hiện. Với quy mô và tốc độ đầu tư mạnh mẽ về hạ tầng, giao thông, đô thị hiện nay, không nhất thiết địa phương nào cũng có ít nhất một trường ĐH. Thay vì bố trí theo địa giới hành chính, nên gom các trường theo từng khu vực thành một trường hoặc một đại học lớn cả về cơ sở vật chất lẫn đội ngũ. “Thậm chí có thể sáp nhập 2-3 trường của các tỉnh, thành tiếp giáp nhau thành một trường, và Chính phủ sẽ quyết định nơi đặt trụ sở của trường mới sau sáp nhập ấy tại nơi nào phù hợp nhất”, TS Thủy đề xuất.
Chuyển cơ quan chủ quản và trao quyền tự chủ tối đa
Cũng theo TS Bùi Anh Thủy, việc sắp xếp đầu mối cần đi cùng sắp xếp lại cơ quan chủ quản. Các trường ĐH không nên do các bộ quản lý mà nên chuyển giao về Bộ GD-ĐT hoặc cấp tỉnh tùy trường hợp. Các trường và đại học cần được giao quyền tự chủ và được tạo điều kiện thực thi ở mức cao nhất. Cơ quan quản lý nhà nước chỉ nên đề ra chuẩn mực, quy tắc trong khuôn khổ pháp luật, không can thiệp trực tiếp vào hoạt động chuyên môn của nhà trường.
Khi mức độ tự chủ càng cao, các trường càng có điều kiện đẩy nhanh phát triển, gắn đào tạo với yêu cầu kinh tế - xã hội của đất nước cũng như những thách thức mang tính thời đại. Từ đòi hỏi của thị trường lao động, người học sẽ quyết định lựa chọn nơi học tập phù hợp.
Sắp xếp không chỉ để giảm số lượng trường
PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện Phát triển chính sách ĐH Quốc gia TP.HCM, Trường ĐH Kinh tế-Luật, khẳng định chủ trương giảm tối thiểu 20% đầu mối là cần thiết. Tuy nhiên, ông cảnh báo không nên nhìn bằng phép tính cơ học: “Nếu chỉ nhìn chủ trương này bằng phép tính cơ học, chúng ta có thể đạt được chỉ tiêu về đầu mối nhưng chưa chắc tạo ra một hệ thống giáo dục ĐH mạnh hơn. Do vậy, sắp xếp ĐH không phải để có ít trường hơn, mà để có những trường mạnh hơn, tự chủ hơn và tạo ra nhiều giá trị hơn cho đất nước”.
Ông chỉ ra thực trạng mạng lưới ĐH công lập qua nhiều giai đoạn, thuộc nhiều cơ quan chủ quản, phục vụ những mục tiêu khác nhau. Bên cạnh các trường lớn, đa ngành, vẫn còn nhiều cơ sở quy mô nhỏ, ngành đào tạo trùng lặp, đội ngũ mỏng, cơ sở vật chất hạn chế. Nhiều trường cùng mở những ngành phổ biến nhưng thiếu phòng thí nghiệm, nhóm nghiên cứu mạnh và giảng viên trình độ cao, khiến nguồn lực công bị chia nhỏ.
Hệ quả là chi phí vận hành cao và khó tập trung đầu tư để hình thành các ĐH đủ sức cạnh tranh trong khu vực và quốc tế. Vì vậy, sắp xếp không nên được xem là chiến dịch hành chính ngắn hạn mà phải là một phần của quá trình tái cấu trúc toàn diện giáo dục ĐH.
Sứ mệnh mới của trường ĐH theo Nghị quyết 57 và 71
TS Đỗ Phú Trần Tình cho rằng yêu cầu sắp xếp càng cấp thiết khi sứ mệnh của trường ĐH đã thay đổi. Theo Nghị quyết 57 và Nghị quyết 71, ĐH không chỉ dừng ở đào tạo và nghiên cứu khoa học truyền thống mà phải trở thành trung tâm trí tuệ, trung tâm đổi mới sáng tạo, nơi tạo ra tri thức, công nghệ và mô hình phát triển mới. ĐH hiện đại còn là hạt nhân kết nối nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp - xã hội, chuyển tri thức thành sản phẩm, sáng chế, công nghệ ứng dụng, doanh nghiệp spin-off, giải pháp quản trị và giá trị phát triển.
Do đó, tiêu chí đánh giá sau sắp xếp không thể chỉ là giảm bao nhiêu trường, phòng ban hay vị trí quản lý. Điều quan trọng hơn là hệ thống có tạo ra thêm nhóm nghiên cứu mạnh, bằng sáng chế, hợp đồng chuyển giao công nghệ, doanh nghiệp spin-off, chương trình đào tạo liên ngành và sản phẩm giải quyết bài toán thực tiễn hay không. Nếu chỉ giảm đầu mối mà không tăng được những kết quả đó, cuộc sắp xếp chưa đạt mục tiêu.
Rủi ro khi sáp nhập cơ học
Theo TS Tình, rủi ro lớn nhất là đồng nhất sắp xếp với việc ghép các trường lại với nhau. Nếu hợp nhất hai hoặc ba trường nhưng vẫn giữ nguyên cơ cấu ngành, cách quản trị, đội ngũ và phương thức phân bổ nguồn lực, kết quả có thể chỉ là tổ chức lớn hơn về quy mô nhưng chưa mạnh hơn về năng lực.
“Một ĐH không mạnh lên chỉ vì có thêm khuôn viên, phòng ban hay sinh viên. Sức mạnh của ĐH nằm ở chất lượng đội ngũ, năng lực nghiên cứu, hệ sinh thái học thuật, mức độ quốc tế hóa, khả năng huy động nguồn lực và tác động đối với xã hội”, ông Tình nhấn mạnh. Vì vậy, mỗi phương án sắp xếp phải trả lời những câu hỏi cốt lõi: lĩnh vực nào được tập trung đầu tư; ngành nào cần giữ, tổ chức lại hoặc chấm dứt; nhóm nghiên cứu kết nối ra sao; phòng thí nghiệm và cơ sở vật chất dùng chung thế nào; bộ máy trung gian giảm bao nhiêu; chất lượng đào tạo và năng lực tự chủ tăng lên bằng cơ chế nào. Nếu không trả lời được, việc sắp xếp sẽ chỉ là sự cộng gộp về tổ chức thay vì tái cấu trúc về chất lượng.
