35 năm trước, khi Việt Nam vừa bước vào thời kỳ đổi mới, du khách Đức Hans-Peter Grumpe đã dành 83 ngày rong ruổi qua 20 tỉnh thành và chụp khoảng 1.600 bức ảnh. Giờ ở tuổi 78, ông vẫn nhớ như in những ngày tháng ấy, khi Sa Pa chỉ có vỏn vẹn hai khách nước ngoài và trẻ em bỏ chạy khi thấy người châu Âu.
Việt Nam thời du lịch hoang sơ
Trong ba mùa hè liên tiếp từ năm 1991 đến 1993, Grumpe đến Việt Nam ba lần. Thời điểm đó, theo thống kê, cả năm 1991 cả nước chỉ đón khoảng 300.000 lượt khách quốc tế. Khách nước ngoài gần như không thể tự do đi lại, muốn đến hầu hết địa phương đều phải xin giấy phép riêng. Công ty lữ hành quốc doanh Vietnam Tourist là đơn vị duy nhất tổ chức tour cho người nước ngoài. Nhiều đêm, ông phải nghỉ tại nhà khách của UBND các tỉnh.
Người dân lúc bấy giờ chưa quen với khách du lịch. Trước đó họ chỉ gặp các chuyên gia Liên Xô, nên nhiều người gọi ông là “Liên Xô”. Ở những vùng sâu vùng xa, sự xuất hiện của người đàn ông châu Âu với bộ râu rậm là điều lạ lẫm. Trẻ em, thậm chí người lớn, tò mò kéo lông tay hoặc chạm vào râu ông. Tại một số bản làng phía Bắc Điện Biên Phủ, khi ông vừa bước xuống xe, trẻ con và người lớn đồng loạt hét lên rồi bỏ chạy, như thể chưa từng có người châu Âu nào đi qua nơi ấy. Năm 1992, ông còn được gia đình ông Mamahrine tại làng Ê Đê Ko Dhong gần Buôn Ma Thuột đón tiếp và mời uống rượu cần bằng ống hút dài.
Sa Pa khi chỉ có hai du khách nước ngoài
Grumpe chia sẻ rằng ngay từ chuyến đi đầu tiên, ông bị mê hoặc bởi vẻ đẹp thiên nhiên, sự tử tế và lòng hiếu khách của người Việt. Ông không cảm nhận thấy sự oán giận nào đối với người châu Âu hay người Mỹ; trái lại, rất thường xuyên nghe người dân nói: “Chúng tôi hy vọng khách du lịch Mỹ sẽ sớm đến Việt Nam”. Điều ông cảm nhận được là bầu không khí lạc quan về tương lai đất nước, đặc biệt là triển vọng kinh tế.
Năm 1992, Grumpe là một trong những khách quốc tế đầu tiên được cấp phép đến khu vực phía Bắc Điện Biên Phủ và dọc biên giới Trung Quốc. Sa Pa lúc đó khác xa điểm đến sầm uất ngày nay. Ngoài ông, thị trấn chỉ có thêm một du khách người Pháp. Đồng bào H’Mông, Dao Đỏ, Thái vẫn nhìn người ngoại quốc bằng ánh mắt dè dặt. Mỗi lần ông giơ máy ảnh, nhiều người vội quay mặt hoặc bỏ chạy.
Ông ở trong một biệt thự Pháp cũ cải tạo thành nhà khách, gần như là nơi lưu trú duy nhất của thị trấn. Ban đêm, căn phòng có thêm “ba vị khách không mời”: hai con dơi và một con chuột béo đang gặm bánh xà phòng. Cuối tuần, hàng nghìn người dân tộc từ các bản làng, có người đi bộ chân trần hàng chục km, đổ về chợ Sa Pa trong trang phục nhuộm chàm. Tối thứ Bảy diễn ra chợ tình, nơi nam nữ hát đối để làm quen. Đúng hôm thị trấn mất điện, ánh nến leo lét giúp ông dễ dàng hòa vào đám đông ghi lại những khoảnh khắc hiếm có.
Một năm sau, khi quay lại, ông ngỡ ngàng vì Sa Pa đã có hàng chục du khách, nhiều nhà nghỉ mọc lên và người dân bắt đầu bán đồ thổ cẩm. “Mọi thứ thay đổi nhanh đến không ngờ”, ông nhớ lại.
Hà Nội và nhịp sống đô thị thay đổi từng ngày
Grumpe yêu thích miền Bắc nhất, gọi Hà Nội, vịnh Hạ Long và vùng núi Tây Bắc là những nơi “ngoạn mục đến nghẹt thở”. Ông dành nhiều giờ bên hồ Hoàn Kiếm để quan sát cuộc sống. Buổi trưa có người đọc sách, đánh cờ; tối đến, các cặp đôi nắm tay bên bờ hồ. Ông cũng quen nhiều trẻ lang thang và thường mua bánh mì cho chúng. Hai năm sau, một cậu bé bất ngờ chạy tới chỉ vào ông nói với bạn bè: “Chính ông ấy đã mua bánh mì cho chúng ta”. Lúc đó ông mới biết cậu bé vẫn sống quanh hồ suốt hai năm qua.
Sự thay đổi của đất nước khiến ông kinh ngạc. Năm 1991, đường phố Hà Nội gần như chỉ có xe máy Simson, MZ của Đông Đức và những chiếc Volga Liên Xô. Chỉ hai năm sau, xe Nhật Bản đã dần thay thế; ban đêm thành phố sáng hơn, các cửa hàng video mọc lên, người đánh giày đứng đầy phố, máy chơi game cầm tay Trung Quốc được bày bán. Một số tuyến phố cấm xích lô, xe cộ đông hơn. Theo ông, TP.HCM khi ấy hiện đại hơn, nhiều xe máy và bảng quảng cáo, còn Hà Nội yên tĩnh hơn, đàn ông vẫn đội mũ cối.
Bộ ảnh trở thành tư liệu lịch sử
Năm 2021, Grumpe công bố thêm gần 400 bức ảnh chưa từng giới thiệu. Từ khoảng năm 2006, khi đăng ảnh lên Internet, ông liên tục nhận được thư từ người Việt. Có người viết rằng nhờ ảnh của ông mới biết Hà Nội đầu thập niên 90 trông ra sao; có người nói những bức hình đưa họ trở về tuổi thơ. Năm 2014, sau cuộc phỏng vấn với một tờ báo Việt Nam, bộ ảnh được chia sẻ trên hơn 130 website. Cùng năm, kiến trúc sư Romain Orfeuvre, phụ trách Trung tâm giao lưu văn hóa phố cổ Hà Nội, đã liên hệ xin sử dụng ảnh cho triển lãm về quá trình đô thị hóa của thủ đô. Trong thư gửi Grumpe, Orfeuvre viết những bức ảnh này đã trở thành “tư liệu tham chiếu mỗi khi báo chí Việt Nam muốn minh họa những năm đầu đổi mới”.
Dù 35 năm chưa trở lại, Grumpe nói ông vẫn luôn muốn quay về. “Tôi luôn muốn quay lại. Nhưng có lẽ hơi cảm tính, tôi muốn giữ Việt Nam trong ký ức như những gì mình từng trải nghiệm”, ông chia sẻ với Tri Thức - Znews. Ông cho rằng những bức ảnh của mình giờ đã trở thành “tư liệu lịch sử”. Với ông, phần thưởng lớn nhất là những lời nhắn từ người từng là trẻ con trong ảnh. Một độc giả viết: “Ông đã tặng tôi tấm vé trở về tuổi thơ”. Đó, theo ông, là lời cảm ơn đẹp nhất mà một người cầm máy có thể nhận được.
