Miền Bắc Việt Nam không chỉ nổi tiếng với cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ mà còn là vùng đất của những đặc sản ẩm thực độc đáo, được thiên nhiên ban tặng. Từ những loại quả dân dã đến những củ quả lạ lẫm, mỗi món đều mang một hương vị riêng, góp phần làm phong phú thêm bức tranh ẩm thực Việt. Bài viết này sẽ giới thiệu đến bạn đọc 5 đặc sản nổi bật của miền Bắc, từ quả đài hái có thể thay thế mỡ lợn cho đến hồng da tre với vị giòn thanh mát.
Quả đài hái – “quả mỡ lợn” của núi rừng Tây Bắc
Quả đài hái (còn gọi là du qua, dây mỡ lợn, then hái, dây sén, mác kịnh) là loại quả mọc tự nhiên trong rừng, phân bố chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Bắc Kạn, Lào Cai, Lạng Sơn, Thái Nguyên. Loại cây này không chỉ được dùng làm dược liệu từ lá và thân mà quả của nó còn là một đặc sản trời ban, được người dân tận dụng làm thực phẩm.
Quả đài hái có kích thước tương đối lớn, bên trong chứa phần thịt trắng, mềm như cùi bưởi và nhiều hạt to. Điều đặc biệt là tỷ lệ dầu trong hạt đài hái có thể lên tới 60-65%. Khi được làm chín, hạt tiết ra phần dầu hơi đặc, màu vàng nhạt, không mùi, không vị nhưng béo ngậy gần giống mỡ lợn. Chính vì vậy, ở nhiều địa phương, người ta còn gọi đài hái là “quả mỡ lợn” và sử dụng như một loại thực phẩm thay thế mỡ lợn và dầu ăn.
Trám đen – “vàng đen” của xứ Bắc
Trám đen là loại cây trồng quen thuộc ở nhiều tỉnh miền núi phía Bắc, phổ biến nhất là tại xã Hoàng Vân, tỉnh Bắc Ninh (trước thuộc huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang) và xã Điềm Thụy, tỉnh Thái Nguyên. Loại cây này cũng xuất hiện ở một số tỉnh Bắc Trung Bộ như Hà Tĩnh, Nghệ An, nhưng trám miền Bắc được đánh giá ngon hơn và có sản lượng dồi dào hơn.
Trước khi chế biến, quả trám cần được rửa sạch rồi đem “ỏm” – tức ngâm nước nóng khoảng 60-70°C trong 15-20 phút cho đến khi thịt mềm, giảm bớt vị chát và dễ bóc. Quả trám sau khi ỏm có thể dùng để chế biến nhiều món ngon như gỏi, xôi, nem cuốn, kho thịt hay kho cá. Với hương vị bở bùi đặc trưng, trám đen xứng đáng được ví như “vàng đen” của ẩm thực miền Bắc.
Củ sâm đất – thức quà giòn mát, càng để càng ngọt
Củ sâm đất (còn gọi là khoai sâm, Hoàng Sin Cô, địa tàng thiên, Yacon) được trồng nhiều ở vùng núi phía Bắc, đặc biệt là các tỉnh Lào Cai, Sơn La, Lai Châu. Thoạt nhìn, củ sâm đất khá giống khoai lang nhưng ruột có màu trắng trong hoặc vàng nhạt, đặc biệt tỏa ra mùi thơm đặc trưng giống nhân sâm.
Loại củ này chứa nhiều nước, có vị ngọt thanh, ăn giòn và mát. Không chỉ gọt vỏ ăn sống, bà con địa phương còn chế biến củ sâm đất thành nước giải khát, ngâm rượu hoặc làm các món ăn như xào, nộm, nấu canh. Điều thú vị là củ sâm đất để càng lâu càng ngọt thơm, trở thành món ăn vặt yêu thích của nhiều người.
Hồng da tre – đặc sản mùa thu với vị giòn như thạch
Hồng da tre là thức quả nổi tiếng ở vùng đất Thái Nguyên, được xem như đặc sản “nhất định phải thử” vào mùa thu miền Bắc. Sở dĩ có tên gọi thú vị như vậy là bởi loại quả này có vỏ màu xanh, nhẵn như thân cây tre. Khi chín, quả hơi ửng vàng rồi chuyển dần sang màu trong như thạch, còn phần thịt bên trong ăn ngọt mát, vừa dẻo vừa giòn.
Khi ăn, người ta bổ đôi quả hồng chín rồi lấy thìa xúc từng miếng vừa ăn. Phần vỏ của loại hồng này tuy mỏng nhưng cứng, giống như chiếc bát thu nhỏ để thực khách có thể vừa xúc ăn, vừa từ từ cảm nhận phần thịt dẻo, ngọt, xen lẫn vị giòn sần sật và thanh mát như thạch. Đây chắc chắn là trải nghiệm ẩm thực khó quên cho bất kỳ ai ghé thăm miền Bắc vào mùa thu.
Dưa gang muối – món ăn dân dã giòn sần sật ở Bắc Ninh
Dưa gang muối là món ăn phổ biến và được xem như một loại đặc sản ở Quế Võ (Bắc Ninh). Đây là nơi có diện tích trồng dưa gang lớn bậc nhất vùng đất quan họ, tập trung ở các phường như Phù Lương, Việt Hùng, Quế Tân, Bằng An. Theo người dân địa phương, dưa gang ăn sống thì giòn, mát, mọng nước giống dưa chuột, còn chín thì bở nhưng không thơm như dưa bở hay dưa lê.
Loại dưa này có thể phơi khô để bảo quản, sử dụng quanh năm nhưng ngon nhất vẫn là đem muối, nén. Sau khi muối, dưa gang có lớp vỏ màu trắng, ăn giòn sần sật, có thể thưởng thức ngay hoặc chế biến thành các món như làm nộm, kho thịt, kho cá… Trong đó, món dưa gang muối xào thịt ba chỉ được người dân Bắc Ninh ưa chuộng hơn cả, dễ làm mà lại ngon, ăn tốn cơm.
