Theo nhà nghiên cứu Trần Hoàng Vũ, những tư liệu mới công bố đã đưa ra một giả thuyết quan trọng: Bạch Vân hòa thượng, nhân vật nổi tiếng trong đời sống tâm linh của giới trí thức Hà Tiên cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, có thể chỉ là một hình tượng hư cấu. Nguyên mẫu của ông là sự pha trộn giữa Hoàng Long hòa thượng thời Mạc Cửu và nhà sư Phật Hội Ấn Trừng thời Gia Long.
Hà Tiên ngay từ sớm đã là vùng đất Phật giáo phát triển mạnh. Khi người con trai nối dõi ra đời, Mạc Cửu – người có công khai phá đất Hà Tiên – đã nhận được điềm lành khi tìm thấy tượng Phật cổ dưới nước. Ông cho xây chùa để thờ phụng, đồng thời xây chùa Tam Bảo cho mẹ mình là Thái bà bà tu tập.
Giấc mộng của Thái bà bà và sự xuất hiện của Hoàng Long hòa thượng
Truyền khẩu địa phương, sau này được biên soạn thành lịch sử chính thức của chùa Tam Bảo, kể rằng: Một đêm, Thái bà bà nằm mộng thấy một con rồng vàng ngậm cành hoa sen, cuộn trên cột buồm của một chiếc thuyền đi từ phương Bắc xuống. Ít lâu sau, có một vị tăng tới xin diện kiến Mạc Cửu. Vị tăng tự xưng vốn là tướng nhà Minh, rời đất nước quy phục Nam triều, sau đó xuất gia với đạo hiệu Hoàng Long hòa thượng, pháp hiệu Ấn Trừng. Nhớ tới giấc mộng của mẹ, Mạc Cửu đã lưu ông lại.
Ấn Trừng trụ trì chùa Tam Bảo và truyền giới cho Thái bà bà. Sau khi ông qua đời, tháp mộ được dựng sau lưng chùa. Bia tháp ghi nhận Ấn Trừng (bia hiện ghi sai chữ Hán là Mão Trừng) thuộc dòng Lâm Tế chánh tông đời thứ 35.
Tuy nhiên, trong Gia Định thành thông chí, Trịnh Hoài Đức ghi chép về Hoàng Long hòa thượng theo một hướng khác. Theo đó, ông vốn người Quy Nhơn, vân du đến Hà Tiên vào thời Mạc Cửu, nhưng nơi tu tập không phải chùa Tam Bảo mà là núi Bạch Tháp – nhiều người cho là núi Đá Dựng ngày nay. Hoàng Long hòa thượng thị tịch năm 1737, được chôn trong tháp bảy tầng ở núi Bạch Tháp, không phải ở chùa Tam Bảo.
Bạch Vân hòa thượng và đàn cầu tiên tại Thạch Động
Đầu thế kỷ 19, ở Hà Tiên bắt đầu lưu truyền về một vị Bạch Vân hòa thượng. Theo Trần Thiêm Trung, một thông phán thời Pháp, trong Địa phương chí quận Hà Tiên, Bạch Vân hòa thượng có tham gia Tao đàn Chiêu Anh các của Mạc Thiên Tích, được bầu làm “đệ nhứt anh hùng thập bát anh” và chọn Thạch Động làm nơi tu niệm. Sau khi ông mất, tháp được xây gần đó. Năm 1872, bác sĩ người Pháp Albert Maurice đã nhìn thấy một ngôi mộ hình kim tự tháp của một “vĩ nhân vô danh” nằm trên sườn đồi nhỏ, cách không xa Bonnet à Poil – tên người Pháp đặt cho Thạch Động.
Ở Thạch Động thường có đàn cầu tiên giáng bút. Các vị tiên được thỉnh xuống sẽ để lại thơ nhắn gửi người cầu tiên. Trong nhiều lần giáng bút, Bạch Vân hòa thượng xuất hiện. Một bài thơ ông tự nhận là người của Chiêu Anh các rằng “Chiêu Anh các thượng hữu sơn nhân, Hải thượng thùy vi nhận đắc chân”. Một bài khác còn nói rõ hơn: “Ấn Trừng hữu ngộ như tương vấn, Không sắc kì tâm thi tửu danh”.
Dựa vào những bài thơ giáng bút này, nhiều người ở Hà Tiên cho rằng Ấn Trừng chính là Bạch Vân hòa thượng, cũng tức là Hoàng Long hòa thượng. Nhưng nhà nghiên cứu Trương Minh Đạt từng đặt vấn đề: Ấn Trừng là Ấn Trừng, Hoàng Long là Hoàng Long, họ không phải là một. Vậy sự thực đứng về phía ai?
Lời giải từ chiếc chuông đồng bị cướp
Xứ Hà Tiên xưa thường là mục tiêu tấn công của người Xiêm. Trong các cuộc chiến tranh tàn phá, người Xiêm đã lấy đi nhiều của cải mang về nước, trong đó có chiếc chuông đồng của chùa Tam Bảo. Chiếc chuông này được dâng cúng vào đền thờ vua Phraya Taksin tại Thái Lan. Điều quan trọng là minh văn trên chuông ghi rõ: “Hà Tiên trấn Tam Bảo tự Ấn Trừng hòa thượng chứng minh. Chúng đẳng thiện nam tín nữ hiện tiền tội diệt phước tăng, hạn mãn vãng sanh tịnh thổ. Gia Long năm thứ 15 [1816], tuế thứ Bính Tý, ngày tốt tháng quý đông”.
Như vậy, không còn nghi ngờ gì nữa, hòa thượng Ấn Trừng quả thực từng trụ trì chùa Tam Bảo. Nhưng ông thuộc thế hệ sau thời Mạc Thiên Tích, không phải Hoàng Long hòa thượng hay Bạch Vân hòa thượng, càng không thể truyền pháp cho Thái bà bà.
Ấn Trừng thuộc Thiền phái Lâm Tế Chúc Thánh
Căn cứ vào pháp hiệu Ấn Trừng, giới nghiên cứu phát hiện ông không thuộc Lâm Tế chánh tông, mà thuộc Thiền phái Lâm Tế Chúc Thánh do hòa thượng Minh Hải Pháp Bảo (1670–1746) khai sơn. Bài kệ truyền thừa do Thiền sư lập cho hai hệ phái ở Quảng Nam và Bình Định đều bắt đầu bằng hai câu: “Minh Thiệt Pháp Toàn Chương, Ấn Chơn Như Thị Đồng”. Đây là những chữ mà các thế hệ truyền thừa lần lượt lấy làm chữ đầu để đặt tên cho pháp danh. Hòa thượng Ấn Trừng rơi vào hàng chữ Ấn, tức là đời thứ sáu tính từ tổ sư Minh Hải Pháp Bảo.
Từ đó, nhà nghiên cứu Trần Hoàng Vũ đi đến nhận định: Bạch Vân hòa thượng có lẽ là nhân vật hư cấu, hình thành từ sự pha trộn giữa Hoàng Long hòa thượng thời Mạc Cửu và nhà sư Phật Hội Ấn Trừng thời Gia Long. Câu chuyện vẫn còn những lớp bí ẩn đang chờ được tiếp tục khai mở từ các nguồn tư liệu mới.
