Giữa những cồn cát trải dài tưởng chừng vô tận của sa mạc Namibia, một xác tàu đắm nằm cách biển hàng km bất ngờ được các công nhân khai thác kim cương phát hiện vào năm 2008. Ban đầu, họ chỉ thấy những mảnh gỗ mục nhô lên từ cát, nhưng khi những đồng xu và ngà voi lộ diện, sự việc nhanh chóng được báo cáo lên giới chức trách. Đây chính là khởi đầu cho một trong những cuộc khai quật gây chấn động nhất lịch sử khảo cổ châu Phi.
Phát hiện tình cờ giữa sa mạc
Vụ đắm tàu được giới khảo cổ đặt tên là Oranjemund, theo tên địa danh nơi tìm thấy. Qua các nghiên cứu ban đầu, giới chuyên gia xác định con tàu có niên đại từ thế kỷ 16 và nhiều khả năng là Bom Jesus – một tàu buôn Bồ Đào Nha mất tích trong hành trình đến Ấn Độ vào năm 1533. Bom Jesus thuộc loại tàu viễn dương cỡ lớn, được hoàng gia Bồ Đào Nha cử đi nhằm mở rộng các tuyến thương mại, vận chuyển gia vị và nhiều hàng hóa quý hiếm từ phương Đông về châu Âu.
Khi công tác khai quật chính thức bắt đầu, các nhà khảo cổ nhanh chóng nhận ra giá trị đặc biệt của con tàu. Không chỉ có thân tàu được bảo quản tốt sau gần 500 năm, mà toàn bộ hàng hóa bên trong cũng còn nguyên vẹn đến kinh ngạc. Điều này khiến Oranjemund trở thành một trong những vụ đắm tàu có giá trị nghiên cứu cao nhất từng được phát hiện tại châu Phi.
Kho báu khổng lồ dưới lớp cát
Kết quả khai quật đã hé lộ một khối lượng hàng hóa khổng lồ. Bên trong xác tàu có hơn 2.000 đồng tiền vàng và bạc, khoảng 1.845 thỏi đồng với tổng khối lượng gần 17 tấn, cùng 105 chiếc ngà voi. Theo các chuyên gia, số thỏi đồng nhiều khả năng là mặt hàng trao đổi chủ lực trong các tuyến thương mại hàng hải thời bấy giờ.
Đặc biệt, kết quả phân tích ADN cho thấy số ngà voi này có nguồn gốc từ Tây Phi. Phát hiện này càng khẳng định mạng lưới giao thương rộng lớn giữa châu Âu, châu Phi và châu Á trong thế kỷ 16. Đồng thời, nó cũng đặt ra nhiều giả thuyết về hành trình thực tế của con tàu trước khi gặp nạn.
Hành trình định mệnh
Theo ghi chép của giới nghiên cứu, Bom Jesus rời Lisbon vào ngày 7/3/1533 với nhiệm vụ tới Ấn Độ. Tuy nhiên, con tàu đã không bao giờ cập bến. Các nhà sử học nhận định con tàu nhiều khả năng gặp phải một cơn bão lớn ngoài khơi Namibia ngay trong năm đó. Sóng mạnh đã đẩy con tàu vào gần bờ, khiến toàn bộ hàng hóa chìm xuống đáy biển và dần bị cát sa mạc vùi lấp qua nhiều thế kỷ.
Điều đáng chú ý là dù phải chịu tác động của biển khơi và thời gian, thân tàu vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn. Nhiều hiện vật bên trong còn ở tình trạng rất tốt, tạo điều kiện cho các nhà khoa học nghiên cứu sâu về kỹ thuật đóng tàu, thói quen thương mại và đời sống của thủy thủ đoàn thế kỷ 16.
Số phận bí ẩn của thủy thủ đoàn
Một trong những bí ẩn lớn nhất của Bom Jesus là không tìm thấy bất kỳ dấu vết nào của thủy thủ đoàn. Theo ước tính, một con tàu như Bom Jesus có thể chở tới 200 người, nhưng các nhà khảo cổ chưa từng phát hiện hài cốt hay vật dụng cá nhân nào của họ tại khu vực xác tàu. Điều này khiến các nhà nghiên cứu đặt ra nhiều giả thuyết.
Giới sử học cho rằng có thể một số thủy thủ đã sống sót sau vụ đắm tàu và kịp lên bờ biển Namibia. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có bằng chứng cụ thể nào về nơi họ định cư hay những gì xảy ra sau đó. Các nhà khoa học vẫn tiếp tục tìm kiếm trong các tài liệu lịch sử và khảo sát khu vực xung quanh nhằm làm sáng tỏ bí ẩn này.
Bồ Đào Nha nhường toàn bộ kho báu
Sau khi xác tàu được nhận diện là Bom Jesus, chính phủ Bồ Đào Nha đã có quyết định gây bất ngờ: từ bỏ quyền sở hữu và chuyển toàn bộ kho báu cho Namibia. Theo giới quan sát, đây là trường hợp hiếm hoi khi một di sản dưới nước có giá trị lớn lại không vướng vào tranh chấp pháp lý giữa các quốc gia. Quyết định này giúp Namibia có toàn quyền bảo tồn và phát huy giá trị của phát hiện.
Việc Bồ Đào Nha nhanh chóng rút lui được đánh giá là một hành động thiện chí, tạo tiền lệ tốt cho hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn di sản văn hóa biển. Đồng thời, nó cũng mở đường cho Namibia xây dựng chiến lược phát triển du lịch gắn với câu chuyện lịch sử độc đáo này.
Triển lãm và kế hoạch tương lai
Tháng 8/2024, Bảo tàng Jasper House tại Oranjemund đã chính thức mở triển lãm chuyên đề về Bom Jesus. Các hiện vật trưng bày bao gồm tiền vàng, tiền xu và những chiếc ngà voi được phục chế cẩn thận. Triển lãm nhanh chóng thu hút sự quan tâm của công chúng cũng như giới nghiên cứu khảo cổ quốc tế.
Không dừng lại ở đó, Namibia đang lên kế hoạch xây dựng một bảo tàng hàng hải chuyên biệt để lưu giữ và giới thiệu con tàu đặc biệt này. Nếu được triển khai, bảo tàng sẽ trở thành điểm đến quan trọng, góp phần quảng bá di sản văn hóa biển của Namibia và thu hút du khách đến với vùng đất từng chứng kiến một trong những thảm kịch hàng hải lớn nhất thế kỷ 16.
